DENETİMLERDE ELDE ETTİĞİMİZ TECRÜBELERE GÖRE TASARIM MERKEZİ KURMA VE İŞLETİLMESİNDE DÜŞÜNÜLMESİ GEREKEN KRİTİK KONULAR | AB YMM | Prof. Dr. Atila BAĞRIAÇIK

DENETİMLERDE ELDE ETTİĞİMİZ TECRÜBELERE GÖRE TASARIM MERKEZİ KURMA VE İŞLETİLMESİNDE DÜŞÜNÜLMESİ GEREKEN KRİTİK KONULAR

Prof. Dr. Atila BAĞRIAÇIK

Ar-Ge, Yenilik ve Tasarım Hibe Fonları,

Tasarım/Ar-Ge Merkezi Uygulayıcısı,

Öğretim Üyesi, Sorumlu Ortak Baş Denetçi, YMM

www.abdanmerymm.com

abdanmer@gmail.com

28.01.2017

 

PROBLEMATİK DURUM

Bakanlıkça yayınlanan Ar-Ge Merkezi sayılarında hızlı bir şekilde artış gözlenirken, Tasarım Merkezi sayılarının sınırlı düzeyde arttığını tespit ediyoruz. Oysa müşteri markalarına ağırlıklı olarak çalışan, istihdam edilen personel sayısı 50 civarında olup da mühendis ve teknisyen sayısı 10-15 dolayında olan KOBİ’ler için Tasarım Merkezi kurmak çok faydalı bir yapısal reform.

Kurulum sırasındaki izleyici denetimlerinde de başvuru dokümanındaki proje tanıtımlarının açıklanmasını daha iyi anlayıp, bunun doldurulması için Frascati, Oslo, Horizon 2020, SMES instrument, Technology Readiness Level vb konulardaki hakimiyetin önemini kavrıyoruz.

TASARIM MERKEZİ KURULUM VE İŞLETİLMESİNDE ÖNE ÇIKAN KRİTİK BİLGİLER (DENETİMLERDE EDİNDİĞİMİZ TECRÜBELERİ AŞAĞIDA BÜYÜK HARFLERLE İFADE ETTİK)

1.TASARIM MERKEZİ İÇİN UYGUNLUK KOŞULLARI

Tasarım Faaliyeti denilince bizce, araştırması ya da Ar-Ge’si firma içinde ve dışında daha önceden tamamlanmış prototip ürünün farklı müşteri gruplarının değerleri, ihtiyaçları göz önüne alarak ürünün işlevsel özelliklerinde, kullanım kolaylıklarında (sınırlı ölçüde olsa da ürünün dışsal özelliklerinde) mukayeseli yenilik sağlamak için tasarım oluşturma ve doğrulama faaliyetidir. Müşteri markalarına ağırlıklı olarak çalışan, mühendis ve teknisyen kadrosu Ar-Ge Merkezi kurmak için yeterli olmayan büyük işletmeler ve KOBİ’ler için uygunluk taşıyor.

 Bazı örnekler:

– Firma (ya da müşterisi) kış aylarında kullanılmak üzere kaymayı azaltıcı bir lastik hamuru formülasyonu geliştirmek için Ar-Ge projesi sonucu bir ürün elde etmiş olabilir, bu Ar-Ge projesi ile alakalı harcamalar Ar-Ge Merkezinin harcama ve gideridir. Ancak, bu aşamada firma faaliyetlerini durdurmayıp değişik müşterilere farklı lastik diş formu ile kamyon, otomobil veya motosikletlerde kullanılabilecek ürün tasarlanması yaparak piyasaya yeni ürünlerini sunmaktadır. Bu faaliyetler Tasarım Merkezinin konusu olup, ilgili harcama ve giderler de Tasarım Merkezinin kapsamına girmektedir.
– Örneğin dış cephe boya formülasyonunu Ar-Ge projesi ile geliştiren firma, ihracat müşterisinin isteği üzerine bazı katkı maddeleri katarak kir tutmayan veya yağmurda suyu akıtan boyaları, kullanıcı isteklerine göre farklı ölçülerde tasarlayarak üretebilirler.

– Örneğin otomotivde kış şartlarında sessiz ve titreşimi sönümleyen bir motor takozunu Ar-Ge projesi kapsamında geliştiren firma, farklı markalar için, ölçülerinde değişiklikler yaparak aynı formülasyon ile farklı markalara ürün tasarlayabilirler.

FİRMANIN ÜRETTİĞİ ÜRÜNLERİN FONKSİYONEL İŞLERLİĞİNDE VE KULLANIM KOLAYLIĞINDAKİ FARKLI VE ÖZGÜN YÖNLERİ BULUP TASARLAYIP TEST EDEREK, ÜRETİME TRANSFER ETMEK, TAMAMEN TASARIM MERKEZİNDEKİ FARKLI DİSİPLİNLERDEKİ PERSONELDEN OLUŞAN EKİBİN VE ORTAK AKLIN İŞİ.TÜM FİRMAYI TASARIM MERKEZİ YÖNLENDİRMELİ.

– Tekstil sektörü için örnek verecek olursak, Ar-Ge projesi ile kir tutmayan kumaş geliştiren firma, gömleklik veya dış giyim için farklı kalınlıklarda ürünleri müşteri isteklerine göre tasarlayabilir ve piyasaya yenilik olarak sunabilir.

 

2.OPTİMAL PERSONEL SAYISI

Bizce Tasarım Merkezinde 1-4 arası mühendis, 7-8 meslek lisesi ve meslek yüksek okulu mezunu teknisyen ve 2 destek personel olmak üzere 14-15 personel yeterli. DENETİMLERDE YÜKSEK LİSANS YA DA DOKTORALI PERSONELİN KISMİ ZAMANLI OLARAK TASARIM MERKEZİNDE İSTİHDAMI TAVSİYE EDİLİYOR. Personel başına en az 10 m2 den 150 m2 ofis ve laboratuvar lokasyon olarak gerekiyor, giriş çıkışlar turnike ya da kartlı vb ile kayıt için kamera uygun. TASARIM MERKEZİNİN ÇALIŞMALARININ ÜRETİME YÖN VEREBİLMESİ İÇİN PROTOTİP ATÖLYENİN TESTLERİN DE YAPILACAĞI DAHA BÜYÜK HACIMDE OLMASI ÖNERİLİYOR.

3.TAM ZAMAN EŞDEĞER TASARIM PERSONELİ SAYISININ HESABI

–  Tasarım merkezi için en az 10 tam zaman eşdeğer tasarım personel sayısının olması gerekiyor. Bunun hesabı için, Tasarım merkezi bünyesinde bulunduran işletmenin Üçer aylık geçici vergilendirme dönemleri esas alınır.

Örnek: Tasarım merkezinde 3 aylık geçici vergi döneminde;

5 kişi 28’er gün = 140×3= 420 gün.

6 kişi 25 gün =150 x 3= 450 gün

3 kişi de 20 gün ­= 60×3= 180 gün

olmak üzere merkezde toplam 14 personel çalışıyor (günde 9 saat ve haftada 45 saat normal çalışma süresi). Aylık toplam 350 gün, 3 aylık 1.050 gün çalışılıyor, 90’a bölersek 11,66 tam zaman eş değer Tasarım personel sayısı bulunur ve sorun yoktur. Önemli olan 10’nun altına düşmemesidir. Bu sayının firma tarafından devamlı kontrol edilip ilgili belgelerin muhafaza edilerek yapılacak denetimlerde bu hususun tevsik edilmesi gerekir. İŞLETME YA DA İKTİSAT MEZUNLARINDAN BİR YA DA BİRKAÇ PERSONELİN DESTEK PERONELİ OLARAK İSTİHDAMI ÖNERİLİYOR.ORTAK AKIL İÇİN.

Ar-Ge Kanununun 4. Maddesine göre, Kanunda öngörülen şartları taşıdıklarına ilişkin tespitler en geç Bakanlıkça iki yıllık süreler itibarıyla yapılır.

– Örneğimize göre kısmi çalışma yapan tam zamanlı tasarım personelinin stopaj, SGK teşviki çalıştığı güne göre hesaplanır, tasarım dışındaki zamana ait ücret giderleri diğer ilgili faaliyet giderlerinde gösterilir.

– Ortalama alındığı için üç ayın herhangi bir ayında 10’nun altında kalınabilir, önemli olan 3 aylık ortalamada 10’nun altına düşmemek.

– Herhangi bir üç aylık dönemde asgari tam zaman eşdeğer tasarım personeli çalıştırma şartını ihlal eden işletmeler, şartların ihlal edildiği tarihten tekrar sağlandığı tarihe kadar Kanun kapsamında sağlanan destek ve teşviklerden yararlanamazlar.

 

4.EKSİK ÇALIŞMA YA DA KISMİ ZAMANLI ÇALIŞMA

– Bir personel Tasarım merkezi personeli olarak haftada 45 saatin altında ya da ayda 30 günün altında eksik çalışırsa, teşvikleri fiilen çalıştığı süreye göre hesaplanır, pazarlar da düşüm yapılır.

– En fazla ayın 2/3 oranında yani ay içinde en fazla 20 günlük çalışma, kısmi zamanlı çalışma sayılır. Bu sürelerle çalışan bir personelin örneğin üniversite hocasının mutlaka firmayla kısmi zamanlı sözleşme yapması gerekir.

–Tasarım faaliyetlerinde eksik ya da kısmi zamanlı olarak çalışan personelin hak kazanılmış hafta tatili ve yıllık ücretli izin süreleri ile 2429 sayılı Kanunda belirtilen tatil günlerine isabet eden ücretleri gelir vergisi stopaj teşvikinin uygulamasında dikkate alınmaz.

 

5.TASARIM MERKEZİ PROJELERİNDE TÜBİTAK-TEYDEB PROJELERİNİN DURUMU.

– Bize göre, tasarım projelerinde TÜBİTAK-TEYDEB formatı kullanmak uygun olup, ayrıca bu kuruma verilen projeler de dahil edilmelidir. Çünkü Tasarım projeleri her ne kadar pazara sunulan yenilik ve buna bağlı tasarım faaliyetlerine daha çok odaklansa da bu faaliyetler öncesi dikkate aldığımız alandaki bilgi ve teknoloji düzeyinin çok iyi analiz edilip içselleştirilecek şekilde araştırılması gerekiyor.

– Bizce Tasarım Projelerindeki iş paketleri, personelin aşağıda tanımlanan merkez dışında çalışma olanakları dikkate alınarak şu şekilde olabilir:

– Kavram geliştirme,

– Tasarım ve doğrulama,

-Prototip imalat ve montaj,

-Testler ve değerlendirme.

ÖZELLİKLE TASARIM MERKEZİNDE SİMÜLASYON PROGRAMLARININ ETKİN OLARAK KULLANIMININ ÖNEMİNİ ALGILIYORUZ.

TASARIM MERKEZİ PROJELERİNDE EKİM 2015 TARİHİNDE GÜNCELLENEN FRASCATİ KILAVUZUNUN BEŞ AR-GE (TASARIM) NİTELİĞİNİN İYİ ANLATILMASI GEREKTİĞİNİ TEYİD EDİYORUZ:

–  YENİ (NOVEL),

– YARATICI(CREATIVE),

– BELİRSİZ(UNCERTAIN),

– SİSTEMATİK(SYSTEMATIC),

– TRANSFER EDİLEBİRLİK VE/VEYA TEKRAR ÜRETİLEBİLİRLİK (TRANSFERABLE AND /OR REPRODUCIBLE).

 Merkez dışında aşağıdaki konularda geçirilen süreler izin alındığında mali teşviklerden yararlanıyor:

a) Laboratuvar, analiz, test ve deney çalışmaları.

b) Diğer Ar-Ge veya tasarım merkezlerinde yapılan çalışmalar.

c) Saha araştırması.

ç) Prototip geliştirmeye yönelik faaliyetler.

d) Projelerde görev alan personel ile sınırlı olmak kaydıyla bilimsel içerikteki etkinlikler.

6.FİRMANIN OLASI KAZANCI

Bu 5-7 tasarım projenin yıllık toplam harcama ve gider toplamı 1-1,5 milyon TL civarında olabileceğini deneyimliyoruz. Bundan 1 milyon X %20 vergi oranı ile ortalama 200 bin vergi avantajı; personele ait SGK ve stopaj istisnası desteği yıllık toplam 150 bin TL, aktifleştirilen 1 milyon Ar-Ge harcamasının aktifleştirilerek 5 yılda amortisman yoluyla itfası ile yıllık yaklaşık 40-50 bin TL vergi avantajı nedeniyle toplam firmaya 400 bin TL menfaat sağlamaktadır. Bu bağlamda merkez kurarak salt mali teşviklerden istifade edilir. Hibeler için TÜBİTAK ve KOSGEB’e başvurulmalıdır. BİZ KURULUM MODELİMİZDE ADIMSAL GİTMEK İÇİN DEVAM EDEN PROJE SAYISININ 5-7 CİVARINDA OLMASINI PLANLARKEN DENETİMLERDE BU SAYININ EN AZ  10 PROJE OLMASI GEREKTİĞİNİ ÖĞRENEREK, BU YOLLA TASARIM MERKEZİNİN GÜÇLÜ OLARAK FİRMADAKİ TÜM DEPARTMANLARI YÖNLENDİRMESİ GEREKTİĞİNİ DE İÇSELLEŞTİRİYORUZ.BU DURUMDA OLASI KAZANÇ ARTACAKTIR.

7.SİPARİŞE DAYALI TASARIM PROJESİ

Tasarım merkezi başvuru formatında tanımlanan projelerden biri, fikri mülkiyet hakkı müşteriye ait olarak sipariş üzerine tasarım projesi olmalı. Bu şekilde sipariş öncesi numune çalışma masraf ve giderleri fatura edilip yurt içi müşteri olması durumunda fatura bedelinin %50:50 oranında, yurt dışı olması durumunda faturanın tamamı %100’ü Ar-Ge indirimi olarak vergi matrahından düşülüyor. Böylece merkez, sadece kendi ihtiyacı için değil aynı zamanda piyasaya da çalışan kar merkezi haline dönüşerek ekonomiye ve topluma önemli teknolojik katkı sağlıyor.

 

8.TEMEL BİLİMLER MEZUNU

– Kimya, fizik, matematik ve biyoloji temel bilimler fen fakültelerinden mezun bizce 2 personel belge alındıktan sonra merkezde istihdam edilerek, 2 yıl boyunca asgari ücrete karşılık gelen kısmını Bakanlık karşılıyor. Böylece örneğin aşağıda da gösterilen performans kriterlerinden birinde en az %20 artış sağlanarak, bir önceki yıla göre arttırılan tasarım harcamalarının yarısı da %100 Ar-Ge indirimi olarak vergi matrahından düşülüyor.

ULUSLARARASI YAYIN YAPMANIN, KONFERANSLARA KATILMANIN VE H2020 PROJELERİNE TASARIM MERKEZİ OLARAK İŞTİRAKİN FİRMAMIZI FARKLILAŞTIRACAĞININ AYRACINA VARIYORUZ.

performans kriterleri

Kaynak: Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı’nın “Ar-Ge Reform Paketi ve İkincil Mevzuatı” (http://btgm.sanayi.gov.tr/userfiles/file/arge%20reform%20paketi/5746%20Say%C4%B1l%C4%B1%20Kanun%20ve%20Uygulama%20Y%C3%B6netmeli%C4%9Fi%20Sunumu%20.pdf

– Döner sermaye kesintisinin kalkması nedeniyle merkezde kısmi zamanlı üniversite hocasının istihdamına gidilerek, üniversite-sanayi iş birliğine önem veriliyor.

 

9.HİZMET ALIMI

– Yönetmeliğe göre, normal bakım ve onarım giderleri hariç olmak üzere, tasarım faaliyetleriyle ilgili olarak işletme dışında yerli veya yabancı diğer kurum ve kuruluşlardan alınan; mesleki veya teknik destek, test, laboratuvar ve analiz hizmetleri ile bu mahiyetteki diğer hizmet alımları kapsamında yapılan ödemelerdir. Bu şekilde alınan hizmetlere ilişkin harcamalar, proje kapsamında gerçekleştirilen toplam harcama tutarının yüzde ellisini geçemez.

– Geçerse; Sadece kabul edilen %50’lik   kısmı 263 hesaba Ar-Ge gideri olarak kaydı yapılıp, aşan kısım ilgili diğer gider hesaplarında gösterilir.

 

10.VERGİ, RESİM VE HARÇLAR

Vergi resim ve harçlarla ilgili olarak örneğin motorlu taşıtlar vergisi (MTV) bir vergi olmasına rağmen bazı araçların bu arada binek otomobillerinin MTV’si kanunen kabul edilmeyen gider olduğundan, Ar-Ge gideri olarak da dikkate alınmaz.

 

11.PERSONEL TAŞIMA VE YEMEK GİDERLERİ

– Personel Taşıma giderleri ile işyerinde verilen yemek giderleri stopaja tabi brüt ücret içinde yer almadığından stopaja tabi ücret gideri olarak kabul edilmediği gibi, Ar-Ge indiriminde de ücret gideri olarak kaydedilmemeli, Ar-Ge indirimine tabi genel gider olarak kaydedilmelidir.

– Yönetmelikte genel gider olarak belirtilen nakliye gideri, malzeme maliyetine dahil edilmemişse genel gider sayılır, malzeme maliyetine dahil edilmişse, genel gider olmaktan çıkarak sarf edilen malzemenin maliyetinin içinde yer almış olur.

 

12 AR-GE YA DA TASARIM MUHASEBESİ

– Tasarım Muhasebesinin mevcut muhasebe sistemi içerisinde ayrı bir alt sistem olarak bağımsız şekilde yapılandırılması ve bu yolla mali teşviklerin sıhhatli olarak yürütülmesi sağlanmalıdır. Bize göre Ar-Ge muhasebesinin tali hesaplarının aşağıdaki şekilde olması uygundur:

750.10                Tasarım Merkezi Personel Giderleri
750.10.001         Ödenecek Net Ücret
750.10.002         %15 Sigorta Primleri İşçi Hissesi
750.10.003         Terkinler Sonrası Ödenecek Vergi
750.10.004         %7,75 Sigorta Primi İşveren Hissesi
750.10.005         %2 İşsizlik Sigortası İşveren Hissesi
750.10.006         SGD Primi

750.20                Malzeme Sarfları
750.20.001         xxxx
750.20.002         xxxx

750.30                Dışarıdan Sağlanan Fayda ve Hizmetler
750.30.001         Diğer giderler olarak yazılmaz, gider isimleri yazılacak
750.30.002         Personel Taşıma Giderleri Ar-Ge indirimi kapsamında gider değildir.

750.40                Genel Giderler
Yönetmelikte belirtilen giderlere ait tali hesaplar isim isim açılacak.
(Hangilerine ait gider olursa o tali hesap kullanılmak üzere).

GENELDE TASARIM MERKEZLERİNDE TURNİKEDEN ÇOK DAHA BASİT OLDUĞU İÇİN PARMAK İZİ TANIMA SİSTEMİ UYGULANIYOR.

 

13.NAZIM HESAPLAR

– Faydalanılan Ar-Ge indirimi ve devreden Ar-Ge indiriminin firma kayıtlarında yer alarak belgelenmesi gerekir, bunun için nazım hesaplar kullanılabilir. Devreden Ar-Ge indirimi yıllık olarak endekslenir.  Geçici dönemlerde Ar-Ge indirimi vergi matrahından indirilmeyebilir, indirilmediği takdirde hak kaybına uğranılmaz, yıl sonunda tamamı indirilebilir. İndirilemeyen ve dolayısıyla devreden Ar-Ge indirimi bulunursa endekslenmiş tutarıyla Kurumlar Vergisi beyannamesinin ilgili satırında ve beyanname eki bildirim tablosunda gösterilmesi gerekir.

 

14.AKTİFLEŞTİRME VE İTFA ŞEKİLLERİ

– Ar-Ge harcama ve giderleri aktifleştirilecektir diye doğrudan doğruya 263 nolu Araştırma ve Gelişme Giderleri kebir hesabına kaydedilmemelidir. Önce 750 Araştırma ve Geliştirme Giderleri hesabına kaydedilip, 751 nolu hesapla 263’e yansıtılmalıdır. Proje tamamlandığında 750 ile 751 hesaplar ters madde ile kapatılmalıdır.

263 de tamamlanıp birikmiş olan harcama bir gayri maddi hak olarak sonuçlanmışsa,5 yılda ayrılacak amortismanlarla itfa edilir. Yıllık amortisman payı önce yine 750 hesaba kaydedilir, 751 yansıtma hesabıyla 630 araştırma ve geliştirme hesabına atılır. Dolayısıyla yıl sonunda da 630 Araştırma ve Geliştirme Giderleri hesap bakiyesi 690 Dönem Karı veya Zararı hesabına aktarılarak kapatılır. Şayet 263 hesapta biriken harcamalardan oluşan gayri maddi hak için patent ya da faydalı model alınmışsa, 260 haklar hesabına alınır ve bu hesaptan yine 5 yıl amortisman yoluyla itfa edilir. İtfa edilmesinde yine 750, 751 ve 630 hesaplar kullanılır. Gayri maddi hak için incelemeli patent ya da olumlu raporlu faydalı model belgesi alınmış ise, bunların satışından elde edilen kazancın %50 si kurumlar vergisinden istisna olup, belgenin devredilmesi halinde KDV’den de istisnadır.

– Bu gayri maddi hak satılırsa, bedeli 602 diğer gelirler hesabına kaydedilmelidir, 263 ya da 260 hesap tutarı 623 Diğer Satışların Maliyeti hesabına taşınmalıdır. Gayri maddi hak kiralanırsa, kira bedeli 602 hesaba kaydı yapılırken, 268 Birikmiş Amortisman Hesabında takip edilecek, ayrılan amortisman tutarları 622 nolu hizmet maliyeti hesabına kaydedilmelidir.

– 263 hesapta fiziki iktisadi bir kıymet elde edilmişse ve süreçte kullanılacak ise 253 Tesis, Makine ve Cihazlar hesabına aktarılarak kendine uyan ekonomik ömrüne göre amortisman ayrılır. Eğer satılması öngörülmüşse örneğin 256 Diğer Maddi Duran Varlıklar hesabına aktarılarak, satıldığında bu hesaptan çıkarılır.

 

15.TASARIM PROJESİNİN GERÇEKLEŞMEMESİ

– Yönetmeliğe göre herhangi bir zorunlu nedenle Ar-Ge projesinin gerçekleşmemesi halinde harcamaların tamamı bir defada gider yazılır, ancak daha önceki dönemlerde uygulanan Ar-Ge indirimi, stopaj ve SGK teşvikleri geçerlidir, geriye dönülerek bu konuda müeyyide uygulanmaz.

SONUÇ

Müşteri odaklı ve kısa sürede (5-6 ay gibi) piyasaya yenilik sürecek olan, mühendis ve teknisyen sayısı fazla bulunmayan büyük işletmeler ve KOBİ’lerin bünyesinde Tasarım Merkezi kurularak işverenlerin üzerinden vergi ve SGK yükleri kısmen de olsa kaldırılmalı. Merkezden inovasyon ruhu ve heyecanı firmadaki herkesi sarmalı ve büyüdükçe daha üst boyut olan Ar-Ge merkezi kurma çalışmaları hayal edilmelidir. Ayrıca, Tasarım merkezi personelinin üç ayın ortalaması en az 10 tam zaman eşdeğer tasarım personeli sayısı tutturularak, tam zamanlı personelin TÜBİTAK-TEYDEB projelerinde de görev alması sağlanarak, hibe teşviklerinden yararlanılmalıdır.