TÜBİTAK, KOSGEB, EUREKA VE H2020 AR-GE PROJELERİNİN YAZILMASINDA OSLO KILAVUZU’NDAN YARARLANABİLECEĞİMİZ TEMEL İLKELER

Prof. Dr. Atila BAĞRIAÇIK

Ulusal ve Uluslar arası Ar-Ge ve Yenilik Hibe

Fonları Uygulayıcısı, YMM

www.abdanmerymm.com

                           abdanmer@gmail.com

 

 

GİRİŞ

 

Ar‐Ge ile ilgili en önemli uluslar arası kaynak Frascati’dir. Ar‐Ge faaliyeti sonucunda ortaya çıkan proje çıktısı bir “technical prototype” dır. Bununla ilgili açıklamalar Frascati’de yer almaktadır. Avrupa Birliği Komisyonu bunun için örneğin 2007 ‐2013 yılları arasında 7.Çerçeve programı olarak 53 milyar Euro Ar‐Ge faaliyetleri için kaynak ayırmıştır. Bununla birlikte uygulamada görülmüştür ki, sadece araştırma yapmak yetmiyor, ayrıca buradan elde edilen çıktılara göre yenilik faaliyetinde de bulunup, ürünün ticari hale getirilmesi gerekiyor. Diğer bir ifadeyle, araştırmanın ülke ekonomisine katkısı için “technical prototype”ın pazara sunulması (market replıcatıon) yani “commercıal prototype” a dönüştürülmesi şart. Bu bakımdan Avrupa Birliği Ar‐Ge projelerinde bir politika değişikliğine giderek

2014‐2020 yılları için ayırdığı 71 milyar Euro kaynaklı Horizon 2020 programının ismini “H2020 Araştırma ve Yenilik Çerçeve Programı” olarak belirlemiştir.

 

TÜBİTAK ise hem araştırmanın hem de yeniliğin birlikte ele alındığı hibe programlarını eskiden beri uygulayarak, bu konuda daha ileri bir konumdadır. Ar‐Ge projesi ile uğraşan bizler; hem Frascati’yi hem de yeniliğinin açıklandığı uluslararası Oslo Kılavuzunu iyi bilmemiz gerekir (Frascati’ye göre yeniliğin İngilizcesi ”novelty”, Oslo’ya göre yeniliğin İngilizcesi “ınnovatıon”).

 

H2020’DE YENİLİĞİN TANIMI

 

Yenilik Faaliyetlerin Tanımı: Faaliyet ağırlıklı olarak yeni, değiştirilmiş ya da iyileştirilmiş ürün, süreç ya da hizmetlerin üretim plan ve düzenleme ya da tasarımının oluşturulmasına doğrudan yardım eden faaliyetleri kapsar. Bu amaçla, prototip, test, demonstrasyon, pilot tesis, büyük ölçekli ürün doğrulama ve piyasa kopyasını içerir.

 

“Demonstrasyon ya da pilot tesis” yeni ya da iyileştirilmiş teknoloji, ürün, süreç, hizmet ya da çözümünün teknik ve ekonomik uygunluğunun gerçek (ya da gerçeğe yakın) sınai ya da başka çalışma ortamında büyük ölçekli prototip ya da demostrasyonu olarak kanıtlanmasına yardım eder.

 

“Pazar kopyası” daha önceden performans gösterimi yapılmış, ancak pazar engelleri yada hataları kaldırma nedeniyle piyasaya uygulaması/dağıtımı yapılmamış yeniliklerin ilk piyasaya sunumu/ dağıtımını desteklemeye yardım eder. Daha önce piyasaya başarı ile sunulmuş yeniliklerin yeniden çoklu olarak piyasaya sunulması, yenilik faaliyeti değildir. Bu anlamda “ilk”in anlamı Avrupa piyasasına ya da ilgili sektöre ilk sürülmesi demektir. Çoğu kez projeler piyasadaki gerçek çalışma şartlarında sistem seviyesinde teknik ve ekonomik performanslarının kanıtlanmasını  içerir. Projeler sınırlı ölçüde araştırma ve geliştirme faaliyetleri içerebilir.

 

Yorum; yenilik çalışmalarında prototip ürün elde edilmiş (örneğin prototip kalıp kullanılmış tek gözlü kalıp) fakat seri imalat kalıpları (40 gözlü kalıp) ile üretilmesi esnasında olabilecek problemler giderilmesi gibi veya prototip ürünün ölçek olarak 1/10 u oranında elde edilmiş iken 1/1 oranında gerçek boyutlarda üretilmesi problemlerinin çözülmesi, veya tam tersi içinde geçerlidir. Ar-Ge çalışması olmadığı veya çok sınırlı kaldığı için hibe oranı direkt maliyetin %70 ile %25 genel giderlerin-ovearhead- ilavesiyle bu oran %87,5’a çıkabilmektedir.

 

H2020’nin iş programlarında yer alan Teknoloji Olgunluk Seviyeleri (Technology readiness levels (TRL) tablosunda H2020 Yenilik faaliyetleri ile Yeni KOBİ aracı faaliyetleri genelde TRL 6’dan prototipten başlanmaktadır. KOSGEB’in Endüstriyel Uygulama programı da bir yenilik faaliyeti olarak TRL 6’dan başlamaktadır. Hem Ar-Ge faaliyetinin hem de devamında yenilik faaliyetlerinin söz konusu olduğu H2020 Araştırma ve Yenilik projeleri ile TÜBİTAK 1507-1501 destek programları, 1509 EUREKA ve KOSGEB Ar-Ge ve İnovasyon projelerinde TRL’nin 1’den 9’a kadarki tüm faaliyetleri yerine getirilir.

 

– TRL 1 – basic principles observed ( temel prensiplerin gözlenmesi)

– TRL 2 – technology concept formulated ( teknoloji konseptinin formüle edilmesi)

– TRL 3 – experimental proof of concept ( konseptin deneysel kanıtlanması)

-TRL 4 – technology validated in lab (Laboratuvar seviyesinde teknolojinin uygunluğunun saptanması)

– TRL 5 – technology validated in relevant environment (industrially relevant environment in the case of key enabling technologies) (Anahtar kolaylaştırıcı teknolojilerde ilgili sınai çevrede teknolojinin uygunluğunun sağlanması)

– TRL 6 – technology demonstrated in relevant environment (industrially relevant environment in the case of key enabling technologies) (sınai ilgili çevrede teknolojinin demosu)

– TRL 7 – system prototype demonstration in operational environment (uygulamalı çevrede sistem prototipin demosu)

– TRL 8 – system complete and qualified (sistemin tamamlanması ve kalitesinin sınanması)

– TRL 9 – actual system proven in operational environment (competitive manufacturing in the case of key enabling technologies; or in space)(uygulamalı rekabet edilebilir imalatta sistemin gerçek anlamda kanıtlanması).

 

Aşağıda TÜBİTAK ve Avrupa Birliği Ar‐Ge projeleri yazarken Oslo Kılavuzuna göre dikkat edilmesi gereken kritik parametreler yer almaktadır (sayılar Oslo Kılavuzundaki orijinal paragraf numaralarını göstermektedir).

 

OSLO KILAVUZUNUN YENİLİK İÇİN ORTAYA KOYDUĞU KRİTERLER

 

Paragraf 101’de, yeniliğin belirsizlik içerdiğini vurgulayarak, etkileri konusunda bilgi vermektedir. Zaten Ar‐Ge demek belirsizlik demek, her şey belli ise Ar‐Ge çalışmasına gerek olmadığı için, yapılan faaliyet ve harcamalar yatırım niteliğindedir.

 

Paragraf 146’da, yeniliğin tanımı: yeni ya da mevcuda göre önemli derecede iyileştirilmiş ürün, yeni ya da önemli derecede iyileştirilmiş üretim yönteminin uygulanacağı süreç yeniliği ile yeni pazarlama ve organizasyonel yöntemlerin gerçekleştirilmesi olarak yapılmaktadır. Böylece 4 tür yenilikten söz edilmektedir. Ar-Ge ve yenilik projelerinde sadece ürün ve süreç yenilikleri desteklenmektedir.

 

Paragraf 156’da, ürün yeniliği tanımı yapılmaktadır: Mevcut özellikleri veya öngörülen kullanımlarına göre yeni ya da önemli derecede iyileştirilmiş bir mal veya hizmetin ortaya konulmasıdır. Bu teknik özelliklerde, bileşenler ve malzemelerde, birleştirilmiş yazılımda, kullanıcıya kolaylığında ve diğer işlevsel özelliklerinde önemli derecede iyileştirmeleri içermektedir.

 

YORUM

 

Ar‐Ge projeleri yazarken haliyle projenin amaç ve hedeflerini belirtmemiz gerekiyor. Maliyetleri düşürmek, kaliteyi artırmak, istihdam artışı sağlamak, rekabeti geliştirmek, cari açığın kapanmasına katkıda bulunmak gibi hedefler elbette önemli olmakla beraber, bize göre Ar‐Ge projelerinin asıl hedefi; ürün ya da süreçte teknik yetersizlikleri giderecek teknik ilerleme ve iyileştirmelerin olması ile kullanıcı kolaylığı sağlamasıdır. AB projelerinde özellikle projenin ana ve nihai kullanıcılara etkisi (impact) üzerinde çok durulmakta olup, bunun için ayrı bir iş paketi oluşturulmaktadır. TÜBİTAK projelerinde etki fonksiyonunun ayrı bir iş paketi halinde düzenlendiğine pek şahit olmadım.

 

Paragraf 158’de firma için yeni ürünlerin firma tarafından daha önce üretilmiş ürünlerden önemli derecede farklılaşan ürünlerin olması vurgulanarak, İlk mikroişlemciler ve dijital kameralar, yeni teknolojiler kullanılarak üretilen yeni ürünlerin örnekleri olurken, mevcut yazılım standartları ile minyatürleştirilmiş hard sürücü teknolojisini bir araya getiren ilk taşınabilir MP3 oynatıcı, mevcut teknolojileri birleştiren yeni bir urun örneği olduğu ifade ediliyor.

 

Paragraf 159’da bir ürününün teknik özelliklerinde yalnızca küçük çaplı değişiklikler yaparak o ürün için yeni bir kullanım geliştirmek, bir ürün yeniliğidir denilmektedir. Buna bir örnek, daha önceden yalnızca astar üretiminde bir aracı madde olarak kullanılmış olan mevcut bir kimyasal kompozisyonu kullanarak yeni bir deterjanın piyasaya sürülmesidir.

 

Paragraf 160’da mevcut ürünlere yapılan önemli derecede iyileştirmeler, malzemelerde, bileşenlerde ve performansı artıran diğer özeliklerdeki değişiklikler yoluyla ortaya çıkmaktadır. Otomobillerde ABS frenleme, GPS (Küresel Konumlandırma Sistemi) dolaşım sistemleri ve diğer alt‐sistem iyileştirmeleri, bir dizi entegre teknik alt‐sistemden birine yapılan kısmi değişiklikler veya ilavelerden oluşan bir urun yeniliğine örnektir. Giyim eşyalarında nefes alabilir kumaşların kullanımı da, urun performansını iyileştiren yeni malzemeler kullanımını kapsayan bir urun yeniliğine örnektir.

 

Paragraf 162’de tasarım, ürün yeniliklerinin geliştirilmesi ve uygulanmasının tamamlayıcı bir parçasıdır. Ancak, bir ürünün işlevsel özelliklerinde ya da öngörülen kullanımlarında önemli bir değişiklik getirmeyen tasarım değişiklikleri ürün yeniliği değildir. Bununla birlikte, bunlar aşağıda ele alındığı üzere pazarlama yenilikleri olabilir. Rutin sistem yükseltmeleri veya düzenli mevsimsel değişiklikler de ürün yenilikleri değildir.”

 

YORUM

 

Bu açıklamalardan görüleceği üzere, Ar‐Ge projelerinin kalbi tasarım faaliyetidir. Nitekim çoğu Ar‐Ge hibe programlarında eğer bir firma pazara sunduğu üründe yeni ya da önemli derecede iyileştirilmiş bir yenilik öngörüyor ve bunun üretimi için gerekli olan makine ve ekipmanının tasarımını bizzat kendisi yapıp içselleştirebiliyorsa, bu süreç donanımının firma dışında yaptırılması halinde dahi hibe kapsamına alınabilmektedir.

 

Paragraf 163’de Süreç Yeniliği, yeni veya önemli derecede iyileştirilmiş bir üretim veya teslimat yönteminin gerçekleştirilmesidir şeklinde bir açılım yapılmaktadır. Süreç yeniliğinin hangi alt çalışmalarda söz konusu olabileceği konusunda da, teknikler, teçhizat ve/veya yazılımlarda önemli değişiklikleri içermelidir denilmektedir.

 

Paragraf 164’de süreç yenilikleri’nin ana hedefleri olarak, birim üretim maliyetlerinin azaltmak, kaliteyi artırmak veya yeni ya da önemli derecede iyileştirilmiş ürünler üretmek olabilir denilmektedir.

 

 

YORUM

 

Bize göre ürün ve süreç yeniliğini proje yazarken birlikte ele almak gerekir. Süreç yenilikleri sadece ilgili ürünün iyileştirilmesini değil, üretilen tüm ürünleri iyileştirilmesini sağladığı için bize göre daha fazla önemlidir. Ayrıca üretilen prototip ürünün piyasa kıymeti düşük ise, bunun Ar-Ge maliyetleri düşük olduğundan, bu durumda Ar-Ge projesini ürün+ süreç projesi vermek daha anlamlıdır. Ar‐Ge projelerinde ürün ve buradan hareketle süreç yeniliğini bir bütün olarak düşünmek, bize göre geleneksel görüşün anlamakta zorlandığı modern bir bütüncül bakış açısıdır. Firma direkt satışa konu olan bir makine üretse bile, bu makineyi satın alacak firmanın üreteceği ürünlerde bir yeniliğe yol açması, kullanıcı dostu bir özelliği gerçekleştirmesi gerekir. Bize göre proje anlatımında sadece süreç konusunu işlemek, kısmi bir anlatım olmaktadır.

 

Paragraf 320’de bir prototip oluşturulması ve denenmesi; esas amacın daha ileri düzeyde iyileştirmeler yapmak olması halinde, Ar‐Ge olarak sınıflandırılır. Bu sıklıkla bir yeniliğin deneysel geliştirmesinin en önemli safhasıdır. Bir prototip, yeni urun veya surecin tüm teknik özelliklerini ve performanslarını içeren orijinal bir modeldir.

 

Paragraf 321’de dahili ArGe; Frascati Kılavuzu’nda tanımlandığı üzere ve Ar‐Ge taramalarında raporlandığı gibi, teşebbüs içerisinde gerçekleştirilen tüm Ar‐Ge faaliyetlerinden meydana gelir. Bu, hem urun, süreç, pazarlama yenilikleri veya organizasyonel yenilikler geliştirilme ve gerçekleştirilmesine katkı sağlaması öngörülen Ar‐Ge faaliyetlerini hem de özel bir yeniliğin geliştirilmesi ile doğrudan ilişkili olmayan temel araştırmaları içermektedir. Ar‐Ge projelerinde, sayılan bu 4 yenilikten sadece ürün ve süreç yenilikleri Ar‐Ge kapsamı içine alınmakta, pazarlama ve organizasyonel yenilikler, Ar‐Ge faaliyeti kapsamı dışında tutulmaktadır.

 

Paragraf 325’de 326’da dış bilgi edinimi; aynı zamanda ürün ve süreç yeniliği faaliyetlerine ilişkin diğer bilimsel ve teknik hizmetler ile bilgisayar hizmetlerini de içerebilir. Hem de yeni veya iyileştirilmiş ürün ya da süreçlerin gerçekleştirilmesi için gereken teknolojik performans iyileştirmeleri taşımayan sermaye mallarının edinimini de kapsamaktadır. Bu kategori yalnızca, Ar‐Ge faaliyetlerine dâhil edilmeyen yenilikler için sermaye mallarının edinimini içermektedir.

 

Paragraf 330’da bilgisayar yazılımı; firmanın ürün ve süreç yeniliği faaliyetlerinde kullanım için hem yazılım sistemlerine hem de uygulamalarına ilişkin destek materyallerini, bilgisayar yazılımlarını ve program tanımlarını içermektedir. Firmanın ürün ve süreç yeniliği faaliyetlerinde bir yıldan daha fazla

bir süre için kullanılması beklenen bilgisayar veri tabanlarının edinimi, geliştirmesi veya genişletilmesi de dâhil edilmektedir.

 

Paragraf 332’de ürün ve süreç yenilikleri için diğer hazırlıklar; Ar‐Ge’ye dâhil olmayan ürün ve süreç yeniliklerinin geliştirilmesi ve gerçekleştirilmesinde kapsanılan dâhili faaliyetleri içermektedir. Bunlar, kısmen Ar‐Ge olarak istisna edilmiş (endüstriyel tasarım, mühendislik, sistem kurma ve deneme üretimi gibi) ya da tümüyle istisna edilmiş (patent ve lisans çalışmaları, üretime başlama ve test etme gibi) geliştirme faaliyetleri ile Ar‐Ge için yenilik derecesi koşullarını sağlamayan (yani, firma için yeni fakat pazar için yeni olmayan) urun ve süreç yeniliklerine ilişkin geliştirme faaliyetlerini içermektedir.

 

Paragraf 335’de test etme ve değerlendirme; yeni veya önemli derecede iyileştirilmiş urun veya süreçlerin test edilmesinden oluşmakta olup, prototipin test edilmesi Ar‐Ge’nin bir parçasıdır. Pilot tesisler, esas amacın Ar‐Ge olması durumunda Ar‐Ge’ye dâhil edilir.