AR-GE MERKEZİ Mİ? TASARIM MERKEZİ Mİ? YA DA İKİSİ BİRARADA MI ?

Prof. Dr. Atila BAĞRIAÇIK

Ulusal ve Uluslar arası Ar-Ge ve Yenilik

Hibe Fonları Uygulayıcısı, Öğretim Üyesi

Sorumlu Ortak Baş Denetçi, YMM

www.abdanmerymm.com

abdanmer@gmail.com

 

 06.01.2016

 

GİRİŞ

12-13 Aralık 2015 tarihinde yapılan Ar-Ge Reform Paketi Hazırlık Çalıştay’ında Bilim, Sanayi ve Teknoloji(BST) Bakanı Sayın Fikri Işık Orta gelir tuzağından kurtulmak ve sağlıklı büyümek için Ar-Ge ve inovasyona dayalı büyüme modelinin tek seçenek olduğunu belirterek, başlıca iyileştirmeler olarak; KOBİ’ler için Tasarım merkezinin kurulacağını, Ar-Ge merkezlerinin iyileştirileceğini ve sosyal bilimler personelinin de destekleneceğini, Yazılım faaliyetlerinin teknolojik ürün olarak NACE’ye ekleneceğini, üretim reform paketinin çıkarılacağını, Ar-Ge politikasına odaklanmak için halen Bakanlık olarak  destekledikleri 4 programın 3’ünün TÜBİTAK ve KOSGEB’e devredileceğini, Patent  Kanunun hızlı şekilde çıkarılacağını, Ar-Ge faaliyetlerinin fonlanması için KGF üzerinde çalışma yapıldığını, TGB’de ihtisaslaşmaya gidileceği, bürokrasinin azaltılacağını, 3 ayda bir rapor verilmesinin kaldırılacağını, Ar-Ge’ye katılan   akademisyenlerin döner sermaye kesintisinin % 15’e çekileceğini, Ar-Ge’de yabancı uzmanların teşvik edileceğini, Test Laboratuvarların yaygınlaştırılacağını belirterek, en kısa sürede kanunlaşma dahil gerekli düzenlemenin yapılacağını kaydetmiştir.

Bu adımlar Ar-Ge, tasarım ve yenilik faaliyetlerini hiç kuşkusuz önemli ölçüde arttıracaktır. Firmalara olan ziyaretlerimizde özellikle ar-ge merkezi ile tasarım merkezi arasındaki farklılıklar ile örtüştüğü alanlar sorulmaktadır. Aşağıda bu konudaki değerlendirmemiz yer almaktadır.

YENİLİK TANIMI VE TÜRLERİ

Uluslar arası kılavuz olan Oslo’ya göre yenilik, mevcut duruma oranla  yeni veya önemli derecede iyileştirilmiş bir ürün(mal veya hizmet),veya süreç, yeni bir pazarlama yöntemi ya da yeni bir organizasyonel yöntemin gerçekleştirilmesidir.

Kılavuz 4 çeşit yenilik türünden söz etmektedir:

1) Ürün yeniliği, mevcut teknik özelliklerde ve   kullanıcıya kolaylığında ek  teknik ve performans  iyileştirmeleri gerçekleştirmektir.

2) Süreç yeniliği, yeni veya önemli derecede iyileştirilmiş bir  yönteminin gerçekleştirilmesidir.

3) Pazarlama yeniliği, ürün tasarımı ve ambalajlanması (product), ürün konumlandırması (place), ürün tanıtımı (promotion) veya fiyatlandırmasında (price) önemli değişiklikleri kapsayan yeni bir pazarlama yöntemidir.

4) Organizasyonel yenilik, firmanın ticari uygulamalarında, işyeri organizasyonunda veya dış ilişkilerinde yeni bir organizasyonel yöntem uygulanmasıdır.

Elbette piyasaya yönelik bu yeniliklerin elde edilmesi için yeniliğin zihinsel sürecine eğilmek ya da uygulamaya geçmeden önce bilgisayarın da yardımıyla tasarım faaliyetinde bulunmak gereklidir. Oslo Kılavuzu’na göre, tasarım ürün yeniliklerinin geliştirilmesi ve uygulanmasının tamamlayıcı bir parçasıdır. Ancak, bir ürünün işlevsel özelliklerinde ya da öngörülen kullanımlarında önemli bir değişiklik getirmeyen tasarım değişiklikleri ürün yeniliği değildir. Bununla birlikte bunlar pazarlama yenilikleri olabilir. Rutin sistem yükseltmeleri veya düzenli mevsimsel değişiklikler de ürün yenilikleri değildir.

TASARIM TANIMI VE SÜREÇ ADIMLARI

Genelde bizler araştırma ve inovasyon projelerini ürün ve süreç yenilikleri olarak birlikte ele aldığımız  için  geniş kapsamlı tasarımın tanımını şöyle yapabiliriz:

Tasarımistenen yenilikçi ürünü elde edebilecek yeni süreç alet-teçhizat,  makinanın ardışık hareketlerinin öngörülmesi, öngörülen ardışık alt ünitelerin yapısı (geometrisi, malzemesi vb), çalışma prensibi(Hidrolik, pnomatik  vb) ve hangi parametrelerde (sıcaklık, basınç, kuvvet vb) olacağına sistematik olarak karar verme sureci/denemeleridir.

Yenilik faaliyetlerinde proje bazlı hareket etmemizin önemini dikkate alarak, tasarım süreç adımlarını şu şekilde sıralayabiliriz:

– Proje önerisini yazarken, tasarım surecinin analizinde geriye doğru giden bir yöntem uygulanırız, yani istenen yenilikçi ürün  özelliklerinden hareket edilerek geriye doğru gidilmek suretiyle üründe ve makinede gereklilikler (olması gerekenler) belirlenir.

– İlkin   firma içi ve dışı mevcut sorunlardan hareketle arzulanan ürünün  yenilikçi unsurları mukayeseli olarak tanımlanır.

– Yenilikçi ürün  özelliklerinden hareketle; kritik her bir ürün  özelliğinin parametreleri, çoğulcu üretim yöntemleri, biri hariç diğer yöntemlerin elenmesi ya da ortadan kaldırılması için eleştirel gerekçelendirme, uygun seçilen yöntemin riskleri ve önlenmesi için eylem planı  sistematik olarak yazılır.

– Ürün özelliklerini karşılayacak makine yeniliklerinin ar-ge unsurları  ile aksiyon planlarının sistematiği, bir bütün halinde bir önceki paragrafta  ürün için tanımlanan  hareket tarzıyla yerine getirilir.

– Hedeflenen  ürün  ve makine yeniliklerinin elde edilmesi ancak belli koşullarda geçerlidir, uygun koşulların belirlenmesinin  prototip imalata girmeden tasarım düzeyinde belirlenerek olası hataların elenmesi için 3 boyutlu simülasyon çalışması, mühendislik hesapları, SEY(Sonlu Elemanlar Yöntemi) vb. gibi doğrulama faaliyetlerinin yapılması hem kaynak israfını önleyerek maliyet tasarrufu, hem deneme -yanılma suresini kısaltma, hem de doğru isi doğru şekilde tanımlayarak proje yapmada etkinlik sağlar.

– Proje onaylanıp, uygulama aşamasına geçilerek öngörülen proje çıktılarının  gerçeklerle örtüştüğünün  sınanması(test edilmesi) için mali raporlama kapsamında teknik, mali ve YMM raporları yazılır. Rapor yazılmasında (konumuz gereği tasarım çalışmalarının  yazılmasında) uygulanan analiz yöntemi kavram geliştirmeden tasarıma, oradan prototip imalat ve fiziksel  testlere kadar ileri doğru giderek  açıklama amacı taşımaktadır.

– Projede öngörülen gerekliliklerle (yani çıktılarla) gerçeklesen çıktılar arasındaki uyuşmazlıklar sapmalar olarak tanımlanarak, teknik raporda gerekçelendirmesi (justification) yapılır.

Bu açıklamalardan görüleceği üzere, Ar‐Ge projelerinin kalbi tasarım faaliyetidir. Nitekim çoğu Ar‐Ge hibe programlarında eğer bir firma pazara sunduğu üründe yeni ya da önemli derecede iyileştirilmiş bir yenilik öngörüyor ve bunun üretimi için gerekli olan makine ve ekipmanın tasarımını bizzat kendisi yapıp içselleştirebiliyorsa, bu süreç donanımının firma dışında yaptırılması halinde dahi hibe kapsamına alınabilmektedir.

AR-GE MERKEZİ

5746 Sayılı ARAŞTIRMA VE GELİŞTİRME FAALİYETLERİNİN DESTEKLENMESİ HAKKINDA KANUN’un madde 2/c’ye göre ; organizasyon yapısı içinde ayrı bir birim şeklinde örgütlenmiş, münhasıran yurtiçinde araştırma ve geliştirme faaliyetlerinde bulunan ve en az 30  tam zaman eşdeğer Ar-Ge personeli istihdam eden, yeterli Ar-Ge birikimi ve yeteneği olan birimler, Ar-Ge Merkezi olarak tanımlanmıştır. Bu merkezlerde OSLO Kılavuzunda tanımlanan ürün, süreç, pazarlama ve organizasyon yeniliklerinden sadece ürün ve süreç Ar-Ge faaliyetlerinin yapılması öngörülmektedir. İlgili Yönetmelikte tanımlandığı şekliyle aşağıdaki personeller istihdam edilebilmektedir:

– Araştırmacı: Ar-Ge faaliyetleri ile yenilik tanımı kapsamındaki projelerde, yeni bilgi, ürün, süreç, yöntem ve sistemlerin tasarım veya oluşturulması ve ilgili projelerin yönetilmesi süreçlerinde yer alan en az lisans mezunu uzmanları,

– Teknisyen: Mühendislik, fen ve sağlık bilimleri alanlarında yükseköğrenim görmüş ya da meslek lisesi veya meslek yüksekokullarının teknik fen ve sağlık bölümlerinden mezun, teknik bilgi ve deneyim sahibi kişileri,

– Destek personeli: Ar-Ge faaliyetlerine katılan veya bu faaliyetlerle doğrudan ilişkili olarak Ar-Ge personelinin % 10’unu geçmemek kaydıyla yönetici, teknik eleman, laborant, sekreter, işçi ve benzeri personeli ifade etmektedir.

SGK VE VERGİSEL AVANTAJLAR

1.-Ar-Ge merkezinde görev alan personele ait SGK işveren payının yarısı ile Gelir Vergisi Stopajının % 80’i (doktoralılarda %90’ı) destek kapsamında istisnaya tabidir.

2.-Personel giderleri ile aşağıdaki genel giderler geçici vergi ve Kurumlar Vergisi matrahından % 100 Ar-Ge indirimine tabidir:

   Genel giderler,

     – Münhasıran Ar-Ge merkezlerinin elektrik, su, gaz, bakım-onarım, haberleşme, nakliye giderleri ile bu merkezlerde kullanılan makine ve teçhizata ilişkin bakım ve onarım giderleri gibi bu merkezlerde yürütülen faaliyetin devamlılığını sağlamak için yapılan giderleri kapsar.

          – Ar-Ge ve yenilik faaliyetlerine ilişkin sigorta giderleri, kitap, dergi ve benzeri bilimsel yayınlara ait giderler de bu kapsamdadır. Ancak, büro ve kırtasiye gibi sarf malzemelerine ilişkin giderler bu kapsamda değerlendirilmez.

3.Ar-Ge merkezleri faaliyetlerine devam edebilmeleri için ulusal ve uluslar arası Ar-Ge destek programlarına Ar-Ge proje başvurusunda bulunup, onaylatarak destek karar yazıları almaları gerekiyor ,aksi halde ruhsatları iptal edilir. Projelerin neredeyse tamamına yakını TÜBİTAK-TEYDEB’e yapılıyor.

4.Ar-Ge merkezlerinde yapılan harcama ve giderler için yukarıda anlatıldığı gibi SGK ve vergisel teşviklerden yararlanılmakta olup, Ar-Ge projesi yapılmadığı sürece geri ödemesiz bir hibe söz konusu değildir.

TASARIM MERKEZİ YA DA DEPARTMANI

Bu Merkezde bize göre Ar-Ge projesiyle gerçekleşen katma değeri yüksek  ürün yeniliği prototipinin  ihracat için seri üretimi ve ticarileşmesi, pazarlanması için yapılacak faaliyetler söz konusu olmaktadır. Başka bir deyişle OSLO Kılavuzuna göre mevcut ürünün fonksiyonel özelliklerinde ve kullanıcı kolaylıklarında yapılan iyileştirmeler ile gerçekleştirilen ürün yeniliğinin ihracat için pazarlama yeniliğinde bulunulması söz konusudur. OSLO Kılavuzunun 189.Paragrafında verilen örneğe göre; nefes alabilir, su sızdırmaz, vb. gibi yeni kumaşlar kullanılarak üretilen giysiler ürün yenilikleri olmakla birlikte, yeni bir müşteri grubuna yönelik olarak öngörülen giysiler için ya da ürüne daha yüksek derecede kişiye özellik kazandırarak daha yüksek kar marjı sağlamak amacıyla yeni bir şeklin ilk kez piyasaya sürülmesi, bir pazarlama yeniliğidir. Pazarlama yeniliğinde(Paragraf 169),ürün tasarımı ve ambalajlaması (Product), ürün konumlandırılması (Place), ürün tanıtımı (Promotion) veya fiyatlandırmasında (Price) mevcut duruma göre önemli derecede değişiklikler söz konusudur(4 P’lerde önemli değişiklik).Burada kullanılan ürün tasarım değişiklikleri, ürünün fonksiyonel ve kullanıcı özelliklerini değiştirmeyip, ürün biçimindeki ve görünüşündeki, ambalajındaki değişiklikleri ifade etmektedir (Paragraf 172).Başka bir deyişle modelde ya da ürünün endüstriyel tasarımında önemli derecede bir değişikliğin gerçekleştirilmesi söz konusudur.

Ekonomi Bakanlığının Tasarım Tebliğindeki Tasarım ve Ürün Geliştirme Projeleri için yürütülecek Tasarım Merkezi ya da Departmanı için aşağıdaki personel istihdam edilecektir:

– Tasarımcı: Faaliyet alanına göre ilgili mesleki örgüte üye olan veya tasarım ya da tasarımla ilgili alanlarda yükseköğrenim görmüş Türk tasarımcıları,

– Modelist: Tasarımı ve çizimi belirlenmiş olan konfeksiyon ürünlerinin üretilebilmesi için şablon ve kalıpların hazırlanmasını, ürüne uygun malzeme yapısının tespit edilmesini ve numune dikiminin yapılmasını takip eden, ilgili alanlarda mesleki eğitim görmüş kişileri,

– İlgili alanına göre Mühendisler.

AVANTAJLAR

Tasarım merkezinde istihdam edilecek personel için Ar-Ge Merkezlerinde olduğu gibi SGK, Stopaj ve % 100 Ar-Ge indirimi desteği söz konusu olmayıp, tasarım ve ürün geliştirme projelerine ilişkin aşağıdaki maliyet kalemlerinde % 50 geri ödemesiz hibe desteği söz konusudur:

– İstihdam edilecek tasarımcı, modelist ve mühendislerin brüt maaşları toplam en fazla 1.000.000 ABD Doları (başka bir deyişle 2.000.000 ABD Dolarlık toplam brüt ücretin  % 50’si),

– Alet, teçhizat, malzeme ve yazılım giderleri toplam en fazla 250.000 ABD Doları,

– Seyahat ve web sitesi üyeliğine ilişkin giderleri toplam en fazla 150.000 ABD Doları,

olmak üzere proje bazında desteklenir.

KOBİ’LERDE ÖNGÖRÜLEN TASARIM MERKEZİ

BST Bakanlığınca öngörülen tasarım merkezi için tam zamanlı Ar-Ge personeli sayısı 30’dan 10’a indirilmek suretiyle KOBİ’lerde ar-ge ve tasarım faaliyetleri artacaktır. Bu merkezde öngörülen yenilik faaliyetleri yukarıda tanımlanan ar-ge merkezinde olduğu gibi ürün ve süreç yeniliklerini kapsamakta olup, muhtemelen benzer SGK ve Vergisel teşvikler söz konusu olabilecektir. Sayın Bakanımızın da ifade ettiği gibi bu merkezlerde sadece teknik personel değil ekonomi, pazarlama, sosyoloji, felsefe gibi temel sosyal bilimler personelinin de istihdamının sağlanması Ar-Ge ve tasarım faaliyetlerinde bütünselliği sağlayacaktır. Bu alandaki personeller özellikle ihracat yapacağımız pazarlarda ihtiyaç yapısını belirleyerek teknik personele tasarım girdilerini sağlayacaktır. Tasarım merkezlerinin yazılım firmaları ile biyoteknoloji, kimya, otomotiv yan sanayii gibi alanlarda mikro düzeyde pilot ve prototip yapan firmalar için çok faydalı olacağı kanısındayız. Tasarım merkezlerinin teknokentler üzerindeki etkisini de değerlendirmek gerekir.

TASARIM VE YENİLİK FAALİYETLERİNİN BİLİMSEL ALT YAPISI

Tasarım ve yenilik faaliyetleri ile ilgili analizimizi tamamlamadan önce bu faaliyetlerinin alt yapısını belirleyen bilimsel bakış açısını da özet halinde vermek istiyoruz.

Karl Popper (Ar-Ge, tasarım ve yenilik faaliyetlerinin)  başlangıç noktası olarak  mevcut durum ve geleneklerimiz olduğunu  belirtip (hiçbir şeye sıfırdan başlayamayız), mevcut durum ve geleneklerde yeniliğe ve iyileştirmeye yönelik ne gibi değişiklikler yapabiliriz diye düşünmemizi önermektedir. Sarsıntı geçirmemek için buradaki değişiklikler adımsaldır. Yenilik ve iyileştirme için temel yöntem, yaşadığımız  sorun ve çelişkilere karşı eleştirel tartışma olup, bu yolla mevcut durumu düzeltecek birçok yöntem bularak ya da keşfederek (tek yöntem değil)eleştiri yoluyla bu yöntemler içinden bize göre en uygun olanı seçip(diğer yöntemleri ortadan kaldırarak) uygulamaya geçerek, gerçeklerin öngördüğümüz beklenti ile örtüşüp örtüşmediğine bakmak için çetin sınamalardan geçirmek gerekir. Örtüşüyorsa, bilgimiz doğrudur, ancak geçici doğru olduğunu, her zaman daha iyi bir doğruya yerini  bırakacağına inanarak.

SONUÇ

Görüldüğü gibi birey ve ülke olarak mevcut sorunlardan kaçmayıp, onlarla yüzleşme sorumluluğumuz var. Ancak sorunlarda takılıp kalmayarak çözüm odaklı safhaya odaklanmak  gerekir. Odaklanma konusunda yine  Popper; geçmiş bugün ve şu an itibariyle bitmiştir, yargılayacağımız ve yargılamamız gereken zaman bugündür, şimdi iyi şeyler yaparsak  bugün için iyimser olabiliriz, bugün iyi şeyler yaptığımız ve eylemciliğimiz sonucu yarın için ümitli olabiliriz, ancak birçok olasılık içerdiği için yarını öngöremeyiz, bilimde böyle bir kesinlik yoktur, iyi şeyler de olabilir kötü şeyler de.