AR-GE MERKEZİNE BENZETİLMİŞ ORTAMDA FİRMALARLA YAPTIĞIMIZ TASARIM MERKEZİ ÖN ÇALIŞMALARINDA ORTAYA ÇIKAN GERİ BİLDİRİMLER

Prof. Dr. Atila BAĞRIAÇIK

Ar-Ge, Yenilik ve Tasarım Hibe Fonları,

Tasarım/Ar-Ge Merkezi Uygulayıcısı,

Öğretim Üyesi, Sorumlu Ortak Baş Denetçi, YMM

 

Selim KÜRTÜNLÜ
Makine ve Ar-Ge Mühendisi

 

www.abdanmerymm.com

abdanmer@gmail.com

 

15.06.2016

 

GİRİŞ

1 Mart 2016 tarihinde Tasarım Merkezi 5746 sayılı Ar-Ge yasasındaki güncelleme ile gündeme oturdu. Uygulama esasları için güncellenmiş arge yönetmeliğinin bir an önce yayınlanmasını beklemekteyiz. Yönetmelik yayınlanıncaya kadar ön hazırlık yapıp konuyu içselleştirmek adına Tasarım Merkezi kurmak isteyen firmalarla çalışmalara başladık.

TASARIM MERKEZİ ÇALIŞMALARIMIZIN SÜREÇ ADIMLARI

1.Önce Tasarım merkezinin ne olduğu firmaya faydaları nasıl işleyeceği neler gerekeceği gibi konularda açıklamalarda bulunuyoruz. Arge merkezi ile olan farklarını da ortaya koymaya çalışıyoruz.

– 1 Mart 2016 tarihindeki yeni düzenleme ile Bakanlar Kurulu’nun belirleyeceği yazılım, ilaç ve tıbbi cihaz, tarım, gıda, biyoteknoloji, elektronik vb. alanların spesifik ve katma değeri yüksek alanlarda Ar-Ge merkezindeki teknik personel sayısı 30 dan 15’e inmektedir. Tasarım merkezlerinde ise tasarımcı ve teknisyen tam zamanlı 10 personel gerekiyor. Her iki merkezde de temel bilimlerden fizik, kimya, biyoloji ve matematik bölümlerinden mezun olanlardan teknik ya da tasarımcı sayısının % 10’nunu geçmemek üzere istihdamı halinde 2 yıl süre ile asgari ücrete tekabül eden kısım Bakanlıkça firmaya hibe olarak verilecektir. Merkezlerde kısmi ve tam zamanlı üniversite hocaları görevlendirilebilecek, döner sermaye yöntemi ile hocalardan hizmet alınması halinde kesilen faturanın gelir vergisi ve damga vergisi dışında fatura bedelinin % 85’i hocaya verilecek. Merkez personelleri Ar-Ge projesi ile ilgili olarak üretim hattında ya da firma dışında geçirecekleri süreler Bakanlığın belirleyeceği kriterlere uyması halinde teşviklerden kısıntıya gidilmeyecektir.

– Destek personel tasarım personelinin % 10’nunu (küsürlü rakam tama çıkarılır) geçemez. Muhtasar beyannamedeki doktoralı olanlar ile temel bilimler alanlarından birinde en az yüksek lisans derecesine sahip olanlar için %95’i, yüksek lisanslı olanlar ile temel bilimler alanlarından birinde lisans derecesine sahip olanlar için %90’nı ve diğerleri için %80’ni Gelir Vergisinden müstesnadır.

– SGK işveren payının yarısı istisnadır ve personel maaşları ve genel giderler % 100 Ar-Ge gideri olarak Geçici Vergi ve Kurumlar Vergisi matrahından düşülebilecektir, bu anlamda Tasarım Merkezi kurduk diye personel maaşlarına bir hibe ödemesi yoktur. Personele sağlanan hibelerden yararlanmak için de TÜBİTAK, KOSGEB başta olmak üzere ulusal ve uluslararası destek kuruluşlarına proje vermek gerekli.

– Tasarım Merkezi personeli projesiyle ilgili üretim hattında görev alması ya da firma dışında ulusal/uluslararası kongre, konferans ve sempozyuma katılması halinde, teşviklerden düşüm olmayarak esnek üretim ortamı yaratılmaktadır.

– Ar-Ge ve Tasarım Merkezleri tarafından siparişe dayalı olarak yürütülen Ar-Ge veya Tasarım faaliyetlerine ilişkin olarak yapılan harcamaların sadece yüzde ellisi bu merkezler tarafından, bu harcamaların kalan yüzde ellisi ise siparişi veren Gelir ve Kurumlar Vergisi mükellefleri tarafından indirim olarak dikkate alınabilir. Özellikle bu hüküm beyaz eşya, mutfak eşyaları, otomotiv gibi markalara çalışan OEM firmaları için büyük avantajdır.

– Firmanın kendi öz kaynakları ile yapacağı tasarım projeleri sonucu oluşan müşterilere yönelik prototipler ya da pazar kopyaları için yapacağı harcama ve giderleri %100 Ar-Ge indirimi olarak vergi matrahından düşebilmektedir. Ayrıca bu harcamalar Vergi Usul Kanununa göre aktifleştirilmek suretiyle amortisman yoluyla itfa edilir, bir iktisadi kıymet oluşmaması halinde ise doğrudan gider yazılır.  Eğer Tasarım merkezi olmasaydı, sadece ya amortisman payı ya da aktifleştirilmiyor ise gelir tablosunda giderleştirilmesi söz konusu olacaktır.

– Merkezlerde yabancı uyruklu nitelikli personelin istihdamında izin müessesesi işlemleri en aza indiriliyor.

Konuyla ilgili Bilim Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı’nın Ar-Ge Reform Paketi sunumundan alıntılar:

Tasarım Merkezi

kobi

21

 

2.AR-GE MERKEZİ İLE TASARIM MERKEZİ ARASINDAKİ FARKLILIKLAR NELERDİR?

– Ar-Ge Merkezleri ile Tasarım Merkezleri arasında çalıştırılan personel sayısındaki farklılık dışında içerik olarak ne gibi farklılıklar olduğu yönetmelik çıkınca belli olacak. Ön hazırlık çalışması sürecinde farklılıklar konusunda şimdilik bizi yönlendirmesi açısından Teknoloji Olgunluk Seviyeleri tablosunun önemli bir ayıraç olduğuna inanmaktayız.

 

TEKNOLOJİ OLGUNLUK SEVİYELERİ’(TOS)  (TECHNOLOGY READİNESS LEVELS (TRL), yeni bir ürün ya da sürecin fikir-düşünce aşamasından ürünün ya da sürecin görevini başarı ile yerine getirmesine kadar ki tüm teknolojik faaliyetleri kapsar şeklinde TOS’u tanımlayabiliriz. Bu kavram, destek kuruluşlarının  projeden beklentilerini  açıklığa kavuşturduğu ve değerlendirmede kilit rol oynadığı için anlaşılması ve uygulanması büyük önem taşımaktadır. TOS, ardışık olarak aşağıdaki 9 seviyeden oluşur:

TOS 1 -Temel prensiplerin gözlenmesi,

TOS 2 -Teknoloji konseptinin formüle edilmesi,

TOS 3 – Teknolojik Konseptin  deneysel  ya da analitik  kanıtlanması,

TOS 4 – Laboratuvar seviyesinde teknolojinin geçerliliğinin onaylanması

TOS 5 – Bütün ve/veya alt bileşenler itibariyle teknolojinin bilgisayar ortamında tasarımının doğrulanması,

TOS 6 -Teknolojinin  çalışma ortamına benzetilmiş ortamda denenmesi,

TOS 7 – Sistem prototipin  ya da pilot tesisin  gerçek çalışma ortamında denenmesi,

TOS 8 – Sistem prototipin  ya da pilot tesisin  tamamlanması ve kalifiye edilmesi,

TOS 9 – Prototipin ya da pilot tesisin  gerçek imalat şartlarında geçerliliğinin kanıtlanması.

Ar-Ge faaliyetlerinin bu seviyelerin 1-5 arası olduğunu, yenilik faaliyetlerinin minimum 6’ıncı seviyeden başladığını, 1-5 arası seviyelerin alt kırılımında; TOS 1-literatür tarama, TOS 2-3 uygulamalı araştırma, TOS 4-5 deneysel geliştirme (teknoloji geliştirme ya da tasarım ve doğrulama). Yenilik TOS  6-9 arası, TOS  6 Teknolojinin  çalışma ortamına benzetilmiş ortamda denenmesi, TOS 7 prototipin gerçek çalışma ortamında denenmesi, TOS 8 gerçek ürünün testi, TOS 9 gerçek ürünün kullanım yerinde imalat koşullarında geçerliliğinin kanıtlanması. Bu işlemler tamamlandıktan sonra, seri üretim şartlarında ekonomik ölçekli üretime sıra geliyor.

– Ar-Ge Merkezinde yukarıdaki 9 faaliyetin de sırasıyla gerçekleşmesi gerekiyor. Bize göre yeni ürünün 6-7 ay gibi kısa sürede piyasaya çıkarak ekonomik ve toplumsal katkısının hızlı olması arzulandığından,  yukarıdaki TOS’un 1-4 aşamaları belli ise, geri kalan 5-9 tasarım, imalat ve test aşamalarının Tasarım Merkezinin konusu olabileceği şeklindedir.

2adaff8

Sayın Serkan Bolat’ın yukarıdaki Teknoloji Olgunluk Seviyesi (TOS) tablosunda Ar-Ge, yenilik ve pazarlama arasındaki ardışık ilişkiyi de görmek olanaklı. “ TOS 6, üzerinde çalışılan kritik teknolojilerin ve tekil bileşenlerin testlerinin bitirilerek müşterinin ihtiyacını tam olarak görebilecek şekilde bir ürün şemsiyesi altında birleştirildiği seviye. Bu seviyeden sonra teknolojinin değil, tüm sistemin ve yaratılan değerin olgunluğundan söz etmek daha doğru.”

– Şunu da belirtmek gerekir ki Ar-Ge merkezinde Pazar ihtiyaçlarını veya müşterinin taleplerini en az 6 ay ile 2 yıllık çalışmalarla karşılayabilirken, Tasarım Merkezi Pazar odaklı olup müşteri isteklerini en fazla 1- 6 ay sürede karşılanabilecek çalışmalara odaklanır. Bir anlamda Tasarım Merkezi, Ar-Ge Merkezinin light versiyonudur.

– Öte yandan bizce Tasarım Faaliyeti,  H2020’deki Yenilik faaliyetlerinin tanımı ile bağlantılı olarak, yenilik faaliyetlerini tamamlamaktadır.

– Innovation actions: Description: Action primarily consisting of activities directly aiming at producing plans and arrangements or designs for new, altered or improved products, processes or services. For this purpose they may include prototyping, testing, demonstrating, piloting, large-scale product validation and market replication.

– A ‘demonstration or pilot’ aims to validate the technical and economic viability of a new or improved technology, product, process, service or solution in an operational (or near to operational) environment, whether industrial or otherwise, involving where appropriate a larger scale prototype or demonstrator.

– A ‘market replication’ aims to support the first application/deployment in the market of an innovation that has already been demonstrated but not yet applied/deployed in the market due to market failures/barriers to uptake. ‘Market replication’ does not cover multiple applications in the market of an innovation that has already been applied successfully once in the market. ‘First’ means new at least to Europe or new at least to the application sector in question. Often such projects involve a validation of technical and economic performance at system level in real life operating conditions provided by the market. Projects may include limited research and development activities.

Yenilik Faaliyetlerin Tanımı: Faaliyet ağırlıklı olarak yeni, değiştirilmiş ya da iyileştirilmiş ürün, süreç ya da hizmetlerin üretim plan ve düzenleme ya da tasarımının oluşturulmasına doğrudan yardım eden faaliyetleri kapsar. Bu amaçla; prototip, test, demonstrasyon, pilot tesis, büyük ölçekli ürün doğrulama ve piyasa kopyasını içerir.

“Prototipin Gösterimi, Demonstrasyonu ya da Ölçeklendirilmiş pilot tesis” yeni ya da iyileştirilmiş teknoloji, ürün, süreç, hizmet ya da çözümünün teknik ve ekonomik uygunluğunun gerçek (ya da gerçeğe yakın) sınai ya da başka çalışma ortamında büyük ölçekli prototip ya da demostrasyonu olarak kanıtlanmasına yardım eder.

“Pazar numunesi ya da  kopyası” daha önceden performans gösterimi yapılmış, ancak pazar engelleri yada hataları kaldırma nedeniyle piyasaya uygulaması/dağıtımı yapılmamış yeniliklerin ilk piyasaya sunumu/ dağıtımını desteklemeye yardım eder. Daha önce piyasaya başarı ile sunulmuş yeniliklerin yeniden çoklu olarak piyasaya sunulması, yenilik faaliyeti değildir. Bu anlamda “ilk”in anlamı Avrupa piyasasına ya da ilgili sektöre ilk sürülmesi demektir. Çoğu kez projeler piyasadaki gerçek çalışma şartlarında sistem seviyesinde teknik ve ekonomik performanslarının kanıtlanmasını  içerir. Projeler sınırlı ölçüde Araştırma ve Geliştirme faaliyetleri içerebilir.

Bu durumda Ar-Ge çalışması ya da projesi tamamlanmış ürünün, piyasa verileri dikkate alınarak farklı müşteri ihtiyaçlarına göre farklı tasarımlarının yapılması bize göre bir tasarım faaliyeti ve harcamasıdır. Yukarıda yer alan H2020 yenilik tanımında olduğu gibi yenilik ve tasarım projeleri sınırlı ölçüde de olsa Araştırma ve Geliştirme faaliyetlerini içerebilmekte, başka bir deyişle Ar-Ge bilgisinden kopuk bir yenilik ve tasarım faaliyeti ve projesi söz konusu olamamaktadır.

 

3.AR-GE PROJESİ İLE TASARIM PROJELERİ ARASINDAKİ FARKLILIKLARA ÖRNEKLER

– Örneğin firmamız kış aylarında kullanılmak üzere kaymayı azaltıcı bir lastik hamuru formülasyonu geliştirme Ar-Ge projesi sonucu bir ürün elde etmiş olabilir. Değişik müşterilere farklı lastik diş formu ile kamyon, otomobil veya motorsikletlerde kullanılabilecek ürün tasarlanması buna örnek olabilir.

– Örneğin dış cephe boya formülasyonunu Ar-Ge projesi ile geliştiren firmamız ihracat müşterisinin isteği üzerine bazı katkılar katarak kir tutmayan veya yağmurda suyu akıtan boyaları, kullanıcı isteklerine göre farklı ölçülerde tasarlayarak gönderebilirler.

– Örneğin otomotivde kış şartlarında sessiz ve titreşimi sönümleyen bir motor takozunu Ar-Ge projesi kapsamında geliştiren firmamız, farklı markalar için ölçülerde değişiklikler yaparak aynı formülasyon ile farklı markalara ürün tasarlayabilirler.

– Tekstil sektörü için örnek verecek olursak, Ar-Ge projesi ile kir tutmayan kumaş geliştiren firma, gömleklik veya dış giyim için farklı kalınlıklarda ürünleri müşterileri isteklerine göre tasarlayabilirler.

4.TASARIM MERKEZİ KURULMASINDA ARANACAK MUHTEMEL KOŞULLAR

Çıkacak yönetmelikle kurulma şartları belli olacaktır, ancak konu hakkında içselleşmiş bilgimizden dolayı Ar-Ge Merkezi kurma koşullarını uyarlayarak  (https://biltek.sanayi.gov.tr/SitePages/sss.aspx) Tasarım Merkezi şartlarının aşağıdaki gibi sıralanabileceğini öngörüyoruz:

a) Tasarım Merkezlerinde en az 10 tam zaman eşdeğer Tasarım personeli istihdam edilmesi,

b) Tasarım Merkezlerinin Kanun kapsamındaki Tasarım faaliyetlerinin yurt içinde gerçekleştirilmesi,

c) Başvuru yapan işletmenin; yeterli Tasarım yönetimi ile teknolojik varlıklar, Tasarım insan kaynakları, fikrî haklar, proje ve bilgi kaynakları yönetim yeteneği ve kapasitesinin bulunması,

ç) Tasarım Merkezlerinin, Tasarım ve destek personelinin Tasarım Merkezinde çalıştığının fiziki kontrolünü yapacak mekanizmalara sahip olması,

d) Tasarım merkezlerinin konusu, süresi, bütçesi ve personel ihtiyacı tanımlanmış Tasarım ve yenilik program ve projelerinin bulunması,

e) Tasarım merkezlerinin ayrı bir birim şeklinde örgütlenmiş ve tek bir yerleşke veya fiziki mekân içinde yer alması,

f) İşletmelerin, organizasyon yapısı içinde ayrı bir birim şeklinde örgütlenmiş birden fazla Tasarım merkezinin bulunması durumunda, her bir tasarım merkezi için ayrı başvuru yapılır.

g) Münhasıran Tasarım faaliyetinde bulunmak üzere Tasarım Merkezi kuracak işletmeler için Türkiye’de ayrıca üretim ya da ticaretle iştigal eden bir işyerinin olması şartı aranmaz.

5.TASARIM MERKEZİ KAVRAM VE TERİMLERİ

– Tasarım faaliyeti: Sanayi alanında ve Bakanlar Kurulunun uygun göreceği diğer alanlarda katma değer ve rekabet avantajı yaratma potansiyelini haiz, ürün veya ürünlerin işlevselliğini artırma, geliştirme, iyileştirme ve farklılaştırmaya yönelik yenilikçi faaliyetlerin tümünü,

– Tasarım Merkezi: Tasarım projelerini veya sözleşme çerçevesinde siparişe dayalı olarak yürütülen tasarım faaliyetlerini gerçekleştirmek üzere kurulan ve dar mükellef kurumların Türkiye’deki iş yerleri dâhil, kanuni veya iş merkezi Türkiye’de bulunan sermaye şirketlerinin; organizasyon yapısı içinde ayrı bir birim şeklinde örgütlenmiş, münhasıran yurtiçinde tasarım faaliyetlerinde bulunan ve en az on tam zaman eşdeğer tasarım personeli istihdam eden, yeterli tasarım birikimi ve yeteneği olan birimleri,

– Tasarım personeli: Tasarım faaliyetlerinde doğrudan görevli tasarımcı ve teknisyenleri,

– Tasarımcı: Tasarım faaliyetleri kapsamındaki projelerin gerçekleştirilmesi ve ilgili projelerin yönetilmesi süreçlerinde yer alan, üniversitelerin; mühendislik, mimarlık veya tasarım ile ilgili bölümlerinden mezun en az lisans derecesine sahip kişiler ile tasarım alanlarından herhangi birinde en az lisansüstü eğitim derecesine sahip diğer kişileri,

– Tasarım projesi: Amacı, kapsamı, genel ve teknik tanımı, süresi, bütçesi, özel şartları, diğer kurum, kuruluş, gerçek ve tüzel kişilerce sağlanacak aynî veya nakdî destek tutarları, sonuçta doğacak fikri mülkiyet haklarının paylaşım esasları tespit edilmiş ve tasarım faaliyetlerinin her safhasını belirleyecek mahiyette ve bilimsel esaslar çerçevesinde tasarımcı tarafından yürütülen projeyi,

– Temel bilimler: Yükseköğretim kurumlarının matematik, fizik, kimya ve biyoloji lisans programlarını,

– Yenilik: Sosyal ve ekonomik ihtiyaçlara cevap verebilen, mevcut pazarlara başarıyla sunulabilecek ya da yeni pazarlar yaratabilecek; yeni bir ürün, hizmet, uygulama, yöntem veya iş modeli fikri ile oluşturulan süreçleri ve süreçlerin neticelerini.

 

6.-AR-GE MERKEZİ BENZETİLMİŞ ORTAMDA TASARIM MERKEZİ ANALİZİ

Yönetmelik belirlenmediği için, Ar-Ge Merkezi çalışmalarını ve alt bileşenleri 1 Mart 2016’da 5746 sayılı yasanın güncellenmesi ile yürürlüğe giren Tasarım Merkezi hüküm ve açıklamalarına göre benzetilmiş ortamda firmalarla Tasarım Merkezini tartışmaya başlıyoruz.

NELERİ TARTIŞIYORUZ?

  1. Firmanın yapısına özgü olarak, genel organizasyon şemasının yanında aynı zamanda genel organizasyon yapısına bağlı, Tasarım Merkezinin organizasyon şemasının hazırlanması hususu,
  2. Tasarım Merkezinde çalışacak personelin nitelikleri, yetkinlikleri ve bunun yanı sıra birbiri ile ilişkileri tanımlanmış olmalıdır.
  3. Şirket yapısına ve şirketin ürettiği ürününün içerdiği disiplinlere bağlı olarak değişmekle beraber, örneğin, mekanik tasarım hususunda faaliyet gösteren orta ölçekli bir firma için 6 – 7 mühendis ve bunlara destek olacak nitelikte teknisyen veya ilgili disiplinlerin eğitimini almış yüksekokul mezunları 5 – 6 kişilik personel toplam 11 kişi bunun %10 olan 1,1 yani 2 kişi destek personeli olarak değerlendirilebilir.
  4. Gerek duyulduğunda, Temel Bilimlerden üniversite mezunu bir veya iki kişinin asgari ücreti, 2 yıl boyunca Sanayi Bakanlığınca karşlanmaktadır. Firmanın tercihine kalmıştır.
  5. Personel sayısının belli olmasından sonra, personelin çalışma ortamı ve alt yapısı faaliyetleri başlar. Burada ulusal standartlar gereği kişi başına 8 m²‘lik bir alan için 11 kişilik bir Tasarım Merkezi için 88 m²’lik bir müstakil kapalı alan ihtiyacı çıkmaktadır.
  6. Diğer yandan, personelin giriş ve çıkışlarını kontrol altına almak ve çalışma saatlerini belirlemek için PDKS (Personel Devam Kontrol Sistemi) kurulması gerekmektedir.
  7. Tasarım Merkezi veya Ar-Ge Merkezinde öne çıkan hususlardan birisi de personel ile ilgili faaliyetlerin (verimlilik, proje takibi, sonuç analizi vb) gibi hususlarda bir yazılım ihtiyacı ortaya çıkmaktadır.
  8. Çalışanların Tasarım Merkezi mali avantajlarından yararlanması için çalışma saatleriyle ilgili olarak yazılım ve muhasebe uygulamaları ile entegre olmalıdır.
  9. Yukarıda yaptığımız analize göre firmanın son yıllardaki yaptığı ve gerçekleştirerek piyasaya sunduğu Ar-Ge ve Tasarım projelerini (öz kaynakları ile veya hibe kuruluşları ile desteklenen projeler)
  10. Hali hazırda devam eden projeler,
  11. Kısa (1 yıl), Orta (3 yıl) ve Uzun Vadeli (+5 yıl) proje hedefleri belirleniyor.
  12. Firmanın geliştirmeyi düşündüğü Ar-Ge ve Tasarım projelerine yönelik faaliyetleri gerçekleştirebilmesi için, makine, alet teçhizat ölçme ve değerlendirme ekipmanlarının da belirlenmesi gerekmektedir.
  13. Yine firmanın mevcut lisanslı kullandığı yazılım ve uygulamaları tespit edilmesi ihtiyaçların belirlenmesi gerekmektedir.
  14. Patent istisnasından yararlanmak için yapılacak tasarım projelerinin patenti yada faydalı modeli başvurulma çalışmalarının değerlendirilmesi,
  15. Tasarım faaliyetleri sonunda ortaya çıkan prototip yada pazar kopyalarının ekonomik ölçekli üretilmesi için gerekli olacak alet ve teçhizatın hibe kaynaklı finansmanı için teknoyatırım, Bölge Yatırım Teşvik Belgesi, KOSGEB Endüstriyel Uygulama programlarına uygunluğu değerlendirilmektedir.
  16. Tasarım faaliyetleri sonunda ortaya çıkan prototip yada Pazar kopyalarının iç ve dış pazarlarda tanıtılması ve pazarlanması için teknotanıtım ve İhracatçılar Birliğinin desteklerinin değerlendirilmesi
  17. Ve Buna benzer konular değerlendiriliyor.

SONUÇ

Bizce Ar-Ge yönetmeliğinin yayınlanması ile Ar-Ge Merkezi ile Tasarım Merkezi arasındaki örtüşen ve örtüşmeyen yönlerinin belirlenmesi merkezi önem taşımaktadır. Çünkü firma kendi öz kaynakları ile gerçekleştireceği projelerin, tasarım projesine girdiğine ilişkin parametreleri iyi anladığı takdirde tasarım harcama ve giderlerini vergi matrahından indirdiğinde Bakanlık ve Vergi Dairesinde sorun yaşamayacaktır. Ayrıca TÜBİTAK-TEYDEB’e verilecek tasarım projelerinin kabul edilip edilemeyeceği  de  belirlenmelidir.