AYNI FİRMA BÜNYESİNDE HEM AR-GE MERKEZİ HEM DE TASARIM MERKEZİ KURULABİLİR Mİ?

Prof. Dr. Atila BAĞRIAÇIK

Ar-Ge, Yenilik ve Tasarım Hibe Fonları,

Tasarım/Ar-Ge Merkezi Uygulayıcısı,

Öğretim Üyesi, Sorumlu Ortak Baş Denetçi, YMM

www.abdanmerymm.com

abdanmer@gmail.com

Gülçin GÖKÇEYREK

Ar-Ge, Yenilik ve Tasarım Projeleri,

Tasarım/Ar-Ge Merkezi Mali Rapor Uzmanı

12.05.2016

 

GİRİŞ

Dünkü (12.05.2016) firma ziyaretlerimiz arasında bir firmanın halen mevcut kurulmuş bir Ar-Ge Merkezi olması yanında,  Tasarım Merkezinin de kurulup kurulmayacağının mantığını ve işlerliğini tartıştık. Tartışarak bazı sonuçlara ulaştık ve daha da üzerinde tartışmaya devam edeceğiz, işimiz bu.

AR-GE, YENİLİK VE TASARIM KAVRAMLARI

1 Mart 2016 tarihinde yapılan iyileştirmelerle birlikte 5746 sayılı Araştırma, Geliştirme ve Tasarım Faaliyetlerinin Desteklenmesi Hakkında Kanun’a göre bu kavramların tanımları aşağıdadır:

– Araştırma ve Geliştirme Faaliyeti (Ar-Ge): Araştırma ve geliştirme, kültür, insan ve toplumun bilgisinden oluşan bilgi dağarcığının artırılması ve bunun yeni süreç, sistem ve uygulamalar tasarlamak üzere kullanılması için sistematik bir temelde yürütülen yaratıcı çalışmaları, çevre uyumlu ürün tasarımı veya yazılım faaliyetleri ile alanında bilimsel ve teknolojik gelişme sağlayan, bilimsel ve teknolojik bir belirsizliğe odaklanan, çıktıları özgün, deneysel, bilimsel ve teknik içerik taşıyan faaliyetleri,

Ar-Ge Merkezi: Ar-Ge ve yenilik projelerini veya sözleşme çerçevesinde siparişe dayalı olarak yürütülen Ar-Ge ve yenilik faaliyetlerini gerçekleştirmek üzere kurulan ve dar  mükellef kurumların Türkiye’deki işyerleri dahil, kanuni veya iş merkezi Türkiye’de bulunan sermaye şirketlerinin; organizasyon yapısı içinde ayrı bir birim şeklinde örgütlenmiş, münhasıran yurtiçinde araştırma ve geliştirme faaliyetlerinde bulunan ve en az 30 (bazı sektörlerde 15) tam zaman eşdeğer Ar-Ge personeli istihdam eden, yeterli Ar-Ge birikimi ve yeteneği olan birimleri.

Ar-Ge projesi: Amacı, kapsamı, genel ve teknik tanımı, süresi, bütçesi, özel şartları, diğer kurum, kuruluş, gerçek ve tüzel kişilerce sağlanacak aynî ve/veya nakdî destek tutarları, sonuçta doğacak fikri mülkiyet haklarının paylaşım esasları tespit edilmiş ve Ar-Ge faaliyetlerinin her safhasını belirleyecek mahiyette ve bilimsel esaslar çerçevesinde  gerçekleştirilen ve araştırmacı tarafından yürütülen projeyi,

Yenilik: Sosyal ve ekonomik ihtiyaçlara cevap verebilen, mevcut pazarlara başarıyla sunulabilecek ya da yeni pazarlar yaratabilecek; yeni bir ürün, hizmet, uygulama, yöntem veya iş modeli fikri ile oluşturulan süreçleri ve süreçlerin neticelerini,

Tasarım faaliyeti: Sanayi alanında ve Bakanlar Kurulunun uygun göreceği diğer alanlarda katma değer ve rekabet avantajı yaratma potansiyelini haiz, ürün veya ürünlerin işlevselliğini artırma, geliştirme, iyileştirme ve farklılaştırmaya yönelik yenilikçi faaliyetlerin tümünü,

Tasarım merkezi: Tasarım projelerini veya sözleşme çerçevesinde siparişe dayalı olarak yürütülen tasarım faaliyetlerini gerçekleştirmek üzere kurulan ve dar mükellef kurumların Türkiye’deki iş yerleri dâhil, kanuni veya iş merkezi Türkiye’de bulunan sermaye şirketlerinin; organizasyon yapısı içinde ayrı bir birim şeklinde örgütlenmiş, münhasıran yurtiçinde tasarım faaliyetlerinde bulunan ve en az on tam zaman eşdeğer tasarım personeli istihdam eden, yeterli tasarım birikimi ve yeteneği olan birimleri,

Tasarım projesi: Amacı, kapsamı, genel ve teknik tanımı, süresi, bütçesi, özel şartları, diğer kurum, kuruluş, gerçek ve tüzel kişilerce sağlanacak aynî veya nakdî destek tutarları, sonuçta doğacak fikri mülkiyet haklarının paylaşım esasları tespit edilmiş ve tasarım faaliyetlerinin her safhasını belirleyecek mahiyette ve bilimsel esaslar çerçevesinde tasarımcı tarafından yürütülen projeyi,

ANALİZLER VE YORUMLARIMIZ

Hangi faaliyet ve harcamaların Ar-Ge Merkezi faaliyet/harcama kapsamına girdiği, hangisinin Tasarım Merkezine girdiğinin ayrıştırılması için aynı Kanunun 3/1 maddesini incelemekte fayda vardır.

İndirim, istisna, destek ve teşvik unsurları ile ilgili 3/1.Maddesi şöyledir:

Ar-Ge ve tasarım indirimi: Teknoloji merkezi işletmelerinde, Ar-Ge merkezlerinde, kamu kurum ve kuruluşları ile  kanunla kurulan veya teknoloji geliştirme projesi anlaşmaları kapsamında uluslararası kurumlardan ya  da kamu kurum ve kuruluşlarından Ar-Ge projelerini desteklemek amacıyla fon veya kredi kullanan vakıflar tarafından veya uluslararası fonlarca desteklenen Ar-Ge ve yenilik projelerinde, rekabet öncesi işbirliği projelerinde ve teknogirişim sermaye desteklerinden yararlananlarca gerçekleştirilen Ar-Ge ve yenilik harcamalarının tamamı ile bu Kanun kapsamında yukarıda sayılan kurum ve kuruluşlar tarafından desteklenen tasarım projelerinde ve Tasarım Merkezlerinde gerçekleştirilen münhasıran tasarım harcamalarının tamamı  13/6/2006 tarihli ve 5520 sayılı Kurumlar Vergisi Kanununun 10 uncu maddesine göre kurum kazancının ve 31/12/1960 tarihli ve 193 sayılı Gelir Vergisi Kanununun 89 uncu maddesi uyarınca ticari kazancın tespitinde indirim konusu yapılır.”

Buradan hareketle şahsen benim zihinsel faaliyetlerimin çıktıları aşağıdadır, lütfen beraber tartışalım;

1.Yukarıdaki maddelere göre halen TÜBİTAK/TEYDEBkurumu ile KOSGEB’in Ar-Ge ve inovasyon faaliyetleri ve projeleri bize göre sadece Ar-Ge merkezlerinin kapsamına girer.

2.TÜBİTAK sitesinde, “Endüstriyel Araştırma ve teknoloji geliştirmek; yenilikleri desteklemek; özendirmek; izlemek ve üniversite-sanayi ilişkilerini geliştirmek TÜBİTAK’ın temel işlevleri arasındadır. Bu işlevleri gerçekleştirmek için oluşturulan programlar ve planlanan faaliyetler Teknoloji ve Yenilik Destek Programları Başkanlığı (TEYDEB) tarafından yürütülmektedir.” denilmektedir. Bu tanımda Kanuna yeni eklenen Tasarım sözcüğü yer almamaktadır. Sanıyoruz ilgili Yönetmeliğin çıkması ile birlikte TÜBİTAK ve KOSGEB mevzuatında da değişikliğe gidilecektir. Çünkü TEYDEB tanımında Tasarım kavramı yer almamaktadır.

3.TEYDEB  şu anda Ar-Ge ve Yenilik projelerini fonlamaktadır, örneğin 1501 – Sanayi Ar-Ge Projeleri Destekleme Programı, 1507 – TÜBİTAK KOBİ Ar-Ge Başlangıç Destek Programı, 1509 -TÜBİTAK Uluslararası Sanayi Ar-Ge Projeleri, 1511 – TÜBİTAK Öncelikli Alanlar Araştırma Teknoloji Geliştirme ve Yenilik P. D. P. Vb.

Kanunun 1 Mart 2016 tarihinden sonraki 3/7 Maddesinde, tasarım projelerinin de kamu kurumu olarak TEYDEB ve KOSGEB tarafından fonlanmasının mümkün olabileceğini görmekteyiz.

“Ar-Ge ve yenilik faaliyetleri ile tasarım faaliyetlerinde  bulunanların; kamu kurum ve kuruluşları, kanunla kurulan veya teknoloji geliştirme projesi anlaşmalır kapsamında uluslararası kurumlardan ya  da kamu kurum ve kuruluşlarından  Ar-Ge ve yenilik projeleri ile tasarım projelerini  desteklemek amacıyla fon veya kredi kullanan vakıflar ile uluslararası fonlardan aldıkları destekler özel bir fon hesabında tutulur. Bu fon, 193 sayılı Kanun ve 5520 sayılı Kanuna göre vergiye tabi kazancın ve ilgili yılda yapılan  Ar-Ge veya tasarım harcaması  tutarının tespitinde dikkate alınmaz. Bu fonun, elde edildiği hesap dönemini izleyen beş yıl içinde sermayeye ilâve dışında herhangi bir şekilde başka bir hesaba nakledilmesi veya işletmeden çekilmesi halinde, zamanında tahakkuk ettirilmeyen vergiler ziyaa uğratılmış sayılır.”

Bu durumda tasarım projelerinin de TEYDEB ve KOSGEB tarafından fonlanması için ilgili kurumların mevzuatlarında güncelleme ihtiyacı ortaya çıkmaktadır.

4.Ar-Ge ve yenilik harcamaları, fon kurumlarına proje verilsin ya da verilmesin firmanın beyanına göre 5520 sayılı Kurumlar Vergisi Kanununun 10 uncu maddesine göre Ar-Ge merkezinin harcamaları olarak % 100 Ar-Ge indirimi olarak geçici vergi ve Kurumlar Vergisi matrahından düşülmektedir (TEYDEB ya da KOSGEB projesi halinde Ar-Ge harcamalarından hibe fonu düşülerek kalan meblağ Ar-Ge indirimi olarak vergi matrahından indirilir).

Ar-Ge ve Yenilik faaliyetlerinin süreç adımları: Literatür tarama, Uygulamalı araştırma, Deneysel geliştirme (teknoloji geliştirme ya da tasarım ve doğrulama), Yenilik, Teknolojinin çalışma ortamına benzetilmiş ortamda denenmesi, Prototipin gerçek çalışma ortamında denenmesi, Gerçek ürünün testi, Gerçek ürünün kullanım yerinde imalat koşullarında geçerliliğinin kanıtlanması. Bu işlemler tamamlandıktan sonra, seri üretim şartlarında ekonomik ölçekli üretime sıra geliyor. Bu adımlardaki harcamalar vergi matrahından düşülmektedir.

Mevzuatımızdaki Ar-Ge ve yenilik faaliyetlerinin tanımı Avrupa Birliği H2020’deki şu tanımla da örtüştüğü kanaatindeyiz.

H2020’de Araştırma ve Yenilik Faaliyetleri tanımı: Research and innovation actions : Description: Action primarily consisting of activities aiming to establish new knowledge and/or to explore the feasibility of a new or improved technology, product, process, service or solution. For this purpose they may include basic and applied research, technology development and integration, testing and validation on a small-scale prototype in a laboratory or simulated environment. Devamı:Projects may contain closely connected but limited demonstration or pilot activities aiming to show technical feasibility in a near to operational environment. (Kaynak:Horizon 2020 Work Programme 2014-2015 ,18.General Annexes sayfa 8).

Araştırma ve Yenilik Faaliyetlerin Tanımı: Faaliyet öncelikle yeni bilginin oluşturulmasına ve/veya yeni ya da iyileştirilmiş teknoloji, ürün, süreç, hizmet ve çözümüne dair yapılabilirliğin araştırılmasına(keşfedilmesine) yardım eden faaliyetlerden meydana gelir. Bu amaçla, temel ve uygulamalı araştırmayı, teknoloji geliştirme ve entegrasyonu, laboratuvar ya da simüle edilmiş (çalışma ortamına benzetilmiş) ortamdaki küçük çaplı prototipler için test ve doğrulamayı içerebilir. Projeler, gerçek çalışma ortamında teknik yapılabilirliğini göstermeye yardımcı olmak amacıyla sınırlı ölçüde demonstrasyon (performans gösterimi) ya da pilot faaliyetleri kapsayabilir.

5.YENİLİK VE TASARIM FAALİYETLERİ

Kanunun 3/ 7 maddesine göre, Tasarım faaliyetleri harcamaları da fon kurumlarına proje verilsin ya da verilmesin firmanın beyanına göre 5520 sayılı Kurumlar Vergisi Kanununun 10 uncu maddesine göre Ar-Ge merkezinin harcamaları % 100 Ar-Ge indirimi olarak geçici vergi ve Kurumlar Vergisi matrahından düşülmektedir (TEYDEB ya da KOSGEB projesi halinde tasarım harcamalarından hibe fonu düşülerek kalan meblağ Ar-Ge indirimi olarak vergi matrahından düşülür).

Yenilik ve Tasarım Faaliyetlerinin Süreç Adımları: Ar-Ge’si tamamlanmış teknolojinin  çalışma ortamına benzetilmiş ortamda denenmesi (tasarımının doğrulanması), piyasaya göre ölçeklendirilmiş prototipin üretimi ve denenmesi, gerçek çalışma ortamında denenmesi, gerçek ürünün testi,  gerçek ürünün kullanım yerinde imalat koşullarında geçerliliğinin kanıtlanması, ilk müşteriyle iletişim, Ekosisteme entegrasyon, pazara giriş, ürünün yaygınlaşması(Serkan Bolat, TOS). Bu işlemler tamamlandıktan sonra, ticarileşmesi için seri üretim şartlarında ekonomik ölçekli üretime geçiliyor.

Bize göre Tasarım Faaliyeti,  H2020’deki Yenilik faaliyetlerinin tanımı ile örtüşmektedir:

-Innovation actions : Description: Action primarily consisting of activities directly aiming at producing plans and arrangements or designs for new, altered or improved products, processes or services. For this purpose they may include prototyping, testing, demonstrating, piloting, large-scale product validation and market replication.

-A ‘demonstration or pilot’ aims to validate the technical and economic viability of a new or improved technology, product, process, service or solution in an operational (or near to operational) environment, whether industrial or otherwise, involving where appropriate a larger scale prototype or demonstrator.

-A ‘market replication’ aims to support the first application/deployment in the market of an innovation that has already been demonstrated but not yet applied/deployed in the market due to market failures/barriers to uptake. ‘Market replication’ does not cover multiple applications in the market of an innovation that has already been applied successfully once in the market. ‘First’ means new at least to Europe or new at least to the application sector in question. Often such projects involve a validation of technical and economic performance at system level in real life operating conditions provided by the market. Projects may include limited research and development activities.

Yenilik Faaliyetlerin Tanımı: Faaliyet ağırlıklı olarak yeni, değiştirilmiş ya da iyileştirilmiş ürün, süreç ya da hizmetlerin üretim plan ve düzenleme ya da tasarımının oluşturulmasına doğrudan yardım eden faaliyetleri kapsar. Bu amaçla, prototip, test, demonstrasyon, pilot tesis, büyük ölçekli ürün doğrulama ve piyasa kopyasını içerir.

“Prototipin Gösterimi, Demonstrasyonu ya da Ölçeklendirilmiş pilot tesis” yeni ya da iyileştirilmiş teknoloji, ürün, süreç, hizmet ya da çözümünün teknik ve ekonomik uygunluğunun gerçek (ya da gerçeğe yakın) sınai ya da başka çalışma ortamında büyük ölçekli prototip ya da demostrasyonu olarak kanıtlanmasına yardım eder.

“Pazar numunesi ya  kopyası” daha önceden performans gösterimi yapılmış, ancak pazar engelleri yada hataları kaldırma nedeniyle piyasaya uygulaması/dağıtımı yapılmamış yeniliklerin ilk piyasaya sunumu/ dağıtımını desteklemeye yardım eder. Daha önce piyasaya başarı ile sunulmuş yeniliklerin yeniden çoklu olarak piyasaya sunulması, yenilik faaliyeti değildir. Bu anlamda “ilk”in anlamı Avrupa piyasasına ya da ilgili sektöre ilk sürülmesi demektir. Çoğu kez projeler piyasadaki gerçek çalışma şartlarında sistem seviyesinde teknik ve ekonomik performanslarının kanıtlanmasını  içerir. Projeler sınırlı ölçüde araştırma ve geliştirme faaliyetleri içerebilir.

Bu durumda Ar-Ge çalışması ya da projesi tamamlanmış ürünün,, piyasa verileri dikkate alınarak farklı müşteri ihtiyaçlarına göre farklı tasarımlarının yapılması bize göre bir tasarım faaliyeti ve harcamasıdır. Yukarıda yer alan H2020 yenilik tanımında olduğu gibi yenilik ve tasarım projeleri sınırlı ölçüde de olsa Araştırma ve Geliştirme faaliyetlerini içerebilmekte, başka bir deyişle Ar-Ge bilgisinden kopuk bir yenilik ve tasarım faaliyeti ve projesi söz konusu olamamaktadır.

 6.AR-GE İLE TASARIM FAALİYETLERİ/PROJELERİNE FARKLI SEKTÖRLERDEN ÖRNEKLER

– Örneğin firmamız kış aylarında kullanılmak üzere kaymayı azaltıcı bir lastik hamuru formülasyonu geliştirmek için Ar-Ge projesi sonucu bir ürün elde etmiş olabilir, bu Ar-Ge projesi ile alakalı harcamalar Ar-Ge Merkezinin harcama ve gideridir. Ancak, bu aşamada firma faaliyetlerini durdurmayıp değişik müşterilere farklı lastik diş formu ile kamyon, otomobil veya motosikletlerde kullanılabilecek ürün tasarlanması yaparak piyasaya yeni ürünlerini sunmaktadır. Bu faaliyetler Tasarım Merkezinin konusu olup, ilgili harcama ve giderler de Tasarım Merkezinin kapsamına girmektedir.

– Örneğin dış cephe boya formülasyonunu Ar-Ge projesi ile geliştiren firmamız, ihracat müşterisinin isteği üzerine bazı katkı maddeleri katarak kir tutmayan veya yağmurda suyu akıtan boyaları, kullanıcı isteklerine göre farklı ölçülerde tasarlayarak üretebilirler.

– Örneğin otomotivde kış şartlarında sessiz ve titreşimi sönümleyen bir motor takozunu Ar-Ge projesi kapsamında geliştiren firmamız, farklı markalar için, ölçülerinde değişiklikler yaparak aynı formülasyon ile farklı markalara ürün tasarlayabilirler.

– Tekstil sektörü için örnek verecek olursak, Ar-Ge projesi ile kir tutmayan kumaş geliştiren firma, gömleklik veya dış giyim için farklı kalınlıklarda ürünleri müşteri isteklerine göre tasarlayabilir ve piyasaya yenilik olarak sunabilir.

SONUÇ

Yukarıdaki analiz sonuçlarına ve bizim şu andaki içselleştirilmiş bilgi birikimimize göre; firmaların yeterli araştırmacı/Tasarımcı ile teknisyeni varsa ve alet-teçhizat, test, laboratuvar alt yapısı iyiyse, bize göre aynı firma bünyesinde hem Ar-Ge Merkezi hem  de Tasarım Merkezi kurabilir, çünkü iki merkezin amaçları ve bu amaçlara ulaştıracak araçlar/enstrümanları farklı farklıdır. Ayrı ayrı faaliyetlerdir. Her iki merkez için mühendis-teknisyen kadrosu ile alt yapısı yeterli değilse, benim KOBİ’ler için önerim Tasarım Merkezlerinin kurulması yönündedir. Yönetmeliğin çıkması ve uygulama sonuçlarına göre bu görüşümüz ileride değişikliğe uğrayabilir. Bilimde mutlak kesinlik yoktur, geçici doğruluk vardır.