ÇALIŞTIRILACAK PERSONEL SAYISINDAKİ FARKLILIK AZALTILINCA TEŞVİKLER AÇISINDAN AR-GE MERKEZİ Mİ YOKSA TASARIM MERKEZİ Mİ KURULMALI?

Prof. Dr. Atila BAĞRIAÇIK

Ar-Ge, Yenilik ve Tasarım Hibe Fonları,

Tasarım/Ar-Ge Merkezi Uygulayıcısı,

Öğretim Üyesi, Sorumlu Ortak Baş Denetçi, YMM

www.abdanmerymm.com

abdanmer@gmail.com

12.08.2016

 

 

GİRİŞ

Araştırma, Geliştirme ve Tasarım Faaliyetlerinin Desteklenmesine İlişkin Uygulama ve Denetim Yönetmeliği’nin 10.08.2016 tarihinde yeni unsurlarla güncellenmesi ile firmalara birçok fırsat doğmuştur. Bu bağlamda en az 10 personelle Tasarım Merkezlerinin kurulması imkanı getirilmiş, Ar-Ge indirimi, stopaj ve SGK istisnasının aynen Ar-Ge merkezleri gibi uygulanacağı hükmü getirilmiştir. Bu arada çok sınırlı alan dışında birçok alanda kurulacak Ar-Ge merkezlerindeki Ar-Ge personel sayısı da 15’e düşürülmüştür. Müşterilerimiz haklı olarak iki merkez arasındaki personel sayısı farkının azalması ile hangi merkezi kuralım sorgulamalarını yapmaya başladı.

 

SON YÖNETMELİĞE GÖRE İKİ MERKEZ ARASINDA İNDİRİM, İSTİSNA, DESTEK VE TEŞVİK UNSURLARINDA NE GİBİ FARKLILIK VARDIR?

 -Bizim analizimize göre iki merkez arasında Gelir vergisi stopajı teşviki, Sigorta primi desteği, Damga vergisi istisnası, Gümrük vergisi istisnası bakımlarından bir fark yoktur.

-Fark, % 100 Ar-Ge ve tasarım indirimi kapsamındadır. Nitekim Yönetmeliğin Ar-Ge, yenilik ve tasarım harcamalarının kapsamı başlıklı MADDE 7’nin 2) fıkrasında şöyle denilmektedir:” Ar-Ge merkezlerinde yapılan bir harcamanın Ar-Ge ve tasarım indirimine konu edilebilmesi için bu harcamanın Ar-Ge, yenilik veya tasarım faaliyeti kapsamında; tasarım merkezlerinde yapılan bir harcamanın indirime konu edilebilmesi için bu harcamanın münhasıran tasarım faaliyeti kapsamında yapılmış olması esastır.”

Keza ,Ar-Ge ve tasarım indirimi uygulama esasları’nda:

MADDE 8 – (1) Teknoloji merkezi işletmelerinde, Ar-Ge merkezlerinde, kamu kurum ve kuruluşları ile kanunla kurulan veya teknoloji geliştirme projesi anlaşmaları kapsamında uluslararası kurumlardan ya da kamu kurum ve kuruluşlarından Ar-Ge projelerini desteklemek amacıyla fon veya kredi kullanan vakıflar tarafından veya uluslararası fonlarca desteklenen Ar-Ge ve yenilik projelerinde, rekabet öncesi işbirliği projelerinde ve teknogirişim sermaye desteklerinden yararlananlarca gerçekleştirilen Ar-Ge ve yenilik harcamalarının tamamı ile Kanun kapsamında yukarıda sayılan kurum ve kuruluşlar tarafından desteklenen tasarım projelerinde ve tasarım merkezlerinde gerçekleştirilen münhasıran tasarım harcamalarının tamamı 13/6/2006 tarihli ve 5520 sayılı Kurumlar Vergisi Kanununun 10 uncu maddesine göre kurum kazancının ve 31/12/1960 tarihli ve 193 sayılı Gelir Vergisi Kanununun 89 uncu maddesi uyarınca ticari kazancın tespitinde indirim konusu yapılır.”

-Buna göre, Ar-Ge merkezlerinde geçekleştirilen Ar-Ge ve yenilik harcamaları muhasebede 263 nolu Ar-Ge giderleri hesabına taşınarak , % 100 Ar-Ge indirimi olarak vergi matrahından indirilebilecektir. Ar-ge merkezi TÜBİTAK’a proje yapıp fon sağlaması halinde, bu kurumdan elde edilen fonun onaylanan harcama tutarından düşülmek suretiyle bulunan aradaki fark % 100 Ar-Ge indirimi olarak vergi matrahından düşülebilecektir.

-Yukarıdaki maddelere göre tasarım merkezlerinde ise sadece tasarım harcamaları ile örneğin TÜBİTAK tarafından açılacak bir tasarım projeleri programları kapsamında yapılan harcamalar % 100 tasarım indirimi olarak vergi matrahından indirilebilecektir. Kapsamı daha dardır.

Öte yandan Bilim Sanayi ve Teknoloji Bakanlığının sayfasında da tasarım indirimi olarak “SINIRLI TASARIM HARCAMALARI”ndan söz edilmektedir:

Buna göre, teknoloji merkezi işletmelerinde, Ar-Ge merkezlerinde, kamu kurum ve kuruluşlarıyla kanunla kurulan, teknoloji geliştirme projesi anlaşmaları kapsamında uluslararası kurumlardan, kamu kurum ve kuruluşlarından Ar-Ge projelerini desteklemek amacıyla fon, kredi kullanan vakıflar tarafından veya uluslararası fonlarca desteklenen Ar-Ge ve yenilik projelerinde, rekabet öncesi iş birliği projelerinde ve teknogirişim sermaye desteklerinden yararlananlarca gerçekleştirilen Ar-Ge ve yenilik harcamalarının tamamıyla kanun kapsamındaki kurum ve kuruluşlar tarafından desteklenen tasarım projelerinde ve tasarım merkezlerinde gerçekleştirilen sınırlı tasarım harcamalarının tamamı kurum ve ticari kazancın tespitinde indirim konusu yapılacak.”  (http://www.sanayi.gov.tr/NewsDetails.aspx?newsID=23890&lng=tr).

 

AR-GE FAALİYETİ İLE TASARIM FAALİYETİ ARASINDAKİ FARKLILIKLAR NELERDİR?

– Ar-Ge Merkezleri ile Tasarım Merkezleri arasında çalıştırılan personel sayısındaki farklılık dışında faaliyetler içeriği olarak ne gibi farklılıklar olduğunu,  bize göre Teknoloji Olgunluk Seviyeleri tablosundan yararlanarak

 

-TEKNOLOJİ OLGUNLUK SEVİYELERİ’(TOS)  (TECHNOLOGY READİNESS LEVELS (TRL), Yeni bir ürün ya da sürecin fikir-düşünce aşamasından ürünün ya da sürecin görevini başarı ile yerine getirmesine kadarki tüm teknolojik faaliyetleri kapsar şeklinde TOS’u tanımlayabiliriz. Bu kavram, destek kuruluşlarının  projeden beklentilerini  açıklığa kavuşturduğu ve değerlendirmede kilit rol oynadığı için anlaşılması ve uygulanması büyük önem taşımaktadır. TOS, ardışık olarak aşağıdaki 9 seviyeden oluşur:

TOS 1 -Temel prensiplerin gözlenmesi,

TOS 2 -Teknoloji konseptinin formüle edilmesi,

TOS 3 – Teknolojik Konseptin  deneysel  ya da analitik  kanıtlanması,

TOS 4 – Laboratuvar seviyesinde teknolojinin geçerliliğinin onaylanması

TOS 5 – Bütün ve/veya alt bileşenler itibariyle teknolojinin bilgisayar ortamında tasarımının doğrulanması,

TOS 6 -Teknolojinin  çalışma ortamına benzetilmiş ortamda denenmesi,

TOS 7 – Sistem prototipin  ya da pilot tesisin  gerçek çalışma ortamında denenmesi,

TOS 8 – Sistem prototipin  ya da pilot tesisin  tamamlanması ve kalifiye edilmesi,

TOS 9 – Prototipin ya da pilot tesisin  gerçek imalat şartlarında geçerliliğinin kanıtlanması.

 

 

-Ar-Ge faaliyetlerinin bu seviyelerin 1-5 arası olduğunu, yenilik faaliyetlerinin minimum 6’ıncı seviyeden başladığını, 1-5 arası seviyelerin alt kırılımında; TOS 1-literatür tarama, TOS 2-3 uygulamalı araştırma, TOS 4-5 deneysel geliştirme (teknoloji geliştirme ya da tasarım ve doğrulama). Yenilik TOS  6-9 arası, TOS  6 Teknolojinin  çalışma ortamına benzetilmiş ortamda denenmesi, TOS 7 prototipin gerçek çalışma ortamında denenmesi, TOS 8 gerçek ürünün testi, TOS 9 gerçek ürünün kullanım yerinde imalat koşullarında geçerliliğinin kanıtlanması. Bu işlemler tamamlandıktan sonra, seri üretim şartlarında ekonomik ölçekli üretime sıra geliyor.

– Ar-Ge Merkezinde gerçekleştirilen projelerde yukarıdaki 9 faaliyetin de atlamadan sırasıyla gerçekleşmesi gerekiyor. Bize göre yeni ürünün 6-7 ay gibi kısa sürede piyasaya çıkarak ekonomik ve toplumsal katkısının hızlı olması arzulandığından,  yukarıdaki TOS’un 1-4 aşamaları belli ise, geri kalan 5-9 tasarım, imalat ve test aşamalarını kapsayan yenilik faaliyetlerinin Tasarım Merkezlerinin yürüteceği projelerin konusu olabileceği şeklindedir.

 Bu bağlamda  Sayın Serkan Bolat’ın  Linkedin’de “ Bilim Teknoloji ve Yenilik Platformu <groups-noreply@linkedin.com>Date:20/11/2014 Ar-Ge , Yenilik (Innovation), Buluş (Invention) Arasında Ne Fark Var?İsimli tartışmasında Dile getirdiği analizler bence önemlidir:

2adaff8

Sayın Serkan Bolat’ın yukarıdaki Teknoloji Olgunluk Seviyesi (TOS) tablosunda Ar-Ge, yenilik ve pazarlama arasındaki ardışık ilişkiyi de görmek olanaklı. “ TOS 6, üzerinde çalışılan kritik teknolojilerin ve tekil bileşenlerin testlerinin bitirilerek müşterinin ihtiyacını tam olarak görebilecek şekilde bir ürün şemsiyesi altında birleştirildiği seviye. Bu seviyeden sonra teknolojinin değil, tüm sistemin ve yaratılan değerin olgunluğundan söz etmek daha doğru.”

TRL YA DA TOS’UN BAĞLANTILARLA AÇIKLANAN RESMİ

trl

Kaynak link: https://www.linkedin.com/pulse/9-secrets-top-5-sme-instrument-winners-kristjan-zemljic

– Şunu da belirtmek gerekir ki Ar-Ge merkezinde Pazar ihtiyaçlarını veya müşterinin taleplerini en az 6 ay ile 2 yıllık çalışmalarla karşılayabilirken, Tasarım Merkezi Pazar odaklı olup müşteri isteklerini en fazla 1- 6 ay sürede karşılanabilecek çalışmalara odaklanır. Bir anlamda Tasarım Merkezi, Ar-Ge Merkezinin light versiyonudur.

– Öte yandan bizce Tasarım Faaliyeti,  H2020’deki Yenilik faaliyetlerinin tanımı ile örtüşmektedir:

– Innovation actions: Description: Action primarily consisting of activities directly aiming at producing plans and arrangements or designs for new, altered or improved products, processes or services. For this purpose they may include prototyping, testing, demonstrating, piloting, large-scale product validation and market replication.

– A ‘demonstration or pilot’ aims to validate the technical and economic viability of a new or improved technology, product, process, service or solution in an operational (or near to operational) environment, whether industrial or otherwise, involving where appropriate a larger scale prototype or demonstrator.

– A ‘market replication’ aims to support the first application/deployment in the market of an innovation that has already been demonstrated but not yet applied/deployed in the market due to market failures/barriers to uptake. ‘Market replication’ does not cover multiple applications in the market of an innovation that has already been applied successfully once in the market. ‘First’ means new at least to Europe or new at least to the application sector in question. Often such projects involve a validation of technical and economic performance at system level in real life operating conditions provided by the market. Projects may include limited research and development activities.

Yenilik Faaliyetlerin Tanımı: Faaliyet ağırlıklı olarak yeni, değiştirilmiş ya da iyileştirilmiş ürün, süreç ya da hizmetlerin üretim plan ve düzenleme ya da tasarımının oluşturulmasına doğrudan yardım eden faaliyetleri kapsar. Bu amaçla; prototip, test, demonstrasyon, pilot tesis, büyük ölçekli ürün doğrulama ve piyasa kopyasını içerir.

“Prototipin Gösterimi, Demonstrasyonu ya da Ölçeklendirilmiş pilot tesis” yeni ya da iyileştirilmiş teknoloji, ürün, süreç, hizmet ya da çözümünün teknik ve ekonomik uygunluğunun gerçek (ya da gerçeğe yakın) sınai ya da başka çalışma ortamında büyük ölçekli prototip ya da demostrasyonu olarak kanıtlanmasına yardım eder.

“Pazar numunesi ya da  kopyası” daha önceden performans gösterimi yapılmış, ancak pazar engelleri yada hataları kaldırma nedeniyle piyasaya uygulaması/dağıtımı yapılmamış yeniliklerin ilk piyasaya sunumu/ dağıtımını desteklemeye yardım eder. Daha önce piyasaya başarı ile sunulmuş yeniliklerin yeniden çoklu olarak piyasaya sunulması, yenilik faaliyeti değildir. Bu anlamda “ilk”in anlamı Avrupa piyasasına ya da ilgili sektöre ilk sürülmesi demektir. Çoğu kez projeler piyasadaki gerçek çalışma şartlarında sistem seviyesinde teknik ve ekonomik performanslarının kanıtlanmasını  içerir. Projeler sınırlı ölçüde Araştırma ve Geliştirme faaliyetleri içerebilir.

Ar-Ge merkezlerinin yürüteceği Ar-Ge ve yenilik projelerinin ise bizce H2020’deki araştırma ve yenilik faaliyetleri ile örtüşmektedir:

H2020’de Araştırma ve Yenilik Faaliyetleri tanımı: Research and innovation actions : Description: Action primarily consisting of activities aiming to establish new knowledge and/or to explore the feasibility of a new or improved technology, product, process, service or solution. For this purpose they may include basic and applied research, technology development and integration, testing and validation on a small-scale prototype in a laboratory or simulated environment. Projects may contain closely connected but limited demonstration or pilot activities aiming to show technical feasibility in a near to operational environment. (Kaynak:Horizon 2020 Work Programme 2014-2015 ,18.General Annexes sayfa 8).

Araştırma ve Yenilik Faaliyetlerin Tanımı: Faaliyet öncelikle yeni bilginin oluşturulmasına ve/veya yeni ya da iyileştirilmiş teknoloji, ürün, süreç, hizmet ve çözümüne dair yapılabilirliğin araştırılmasına(keşfedilmesine) yardım eden faaliyetlerden meydana gelir. Bu amaçla, temel ve uygulamalı araştırmayı, teknoloji geliştirme ve entegrasyonu, laboratuvar ya da simüle edilmiş (çalışma ortamına benzetilmiş) ortamdaki küçük çaplı prototipler için test ve doğrulamayı içerebilir. Projeler, gerçek çalışma ortamında teknik yapılabilirliğini göstermeye yardımcı olmak amacıyla sınırlı ölçüde demonstrasyon (performans gösterimi) ya da pilot faaliyetleri kapsayabilir.

Bu durumda Ar-Ge çalışması ya da projesi tamamlanmış ürünün, piyasa verileri dikkate alınarak farklı müşteri ihtiyaçlarına göre farklı tasarımlarının yapılması bize göre bir tasarım faaliyeti ve harcamasıdır. Yukarıda yer alan H2020 yenilik tanımında olduğu gibi yenilik ve tasarım projeleri sınırlı ölçüde de olsa Araştırma ve Geliştirme faaliyetlerini içerebilmekte, başka bir deyişle Ar-Ge bilgisinden kopuk bir yenilik ve tasarım faaliyeti ve projesi söz konusu olamamaktadır.

 

3.AR-GE PROJESİ İLE TASARIM PROJELERİ ARASINDAKİ FARKLILIKLARA ÖRNEKLER

– Örneğin firmamız kış aylarında kullanılmak üzere kaymayı azaltıcı bir lastik hamuru formülasyonu geliştirme Ar-Ge projesi sonucu bir ürün elde etmiş olabilir. Değişik müşterilere farklı lastik diş formu ile kamyon, otomobil veya motorsikletlerde kullanılabilecek ürün tasarlanması buna örnek olabilir.

– Örneğin dış cephe boya formülasyonunu Ar-Ge projesi ile geliştiren firmamız ihracat müşterisinin isteği üzerine bazı katkılar katarak kir tutmayan veya yağmurda suyu akıtan boyaları, kullanıcı isteklerine göre farklı ölçülerde tasarlayarak gönderebilirler.

– Örneğin otomotivde kış şartlarında sessiz ve titreşimi sönümleyen bir motor takozunu Ar-Ge projesi kapsamında geliştiren firmamız, farklı markalar için ölçülerde değişiklikler yaparak aynı formülasyon ile farklı markalara ürün tasarlayabilirler.

– Tekstil sektörü için örnek verecek olursak, Ar-Ge projesi ile kir tutmayan kumaş geliştiren firma, gömleklik veya dış giyim için farklı kalınlıklarda ürünleri müşterileri isteklerine göre tasarlayabilirler.

Ekip arkadaşlarımızla aramızda sürekli tartışıyoruz, bu konularda fikir ayrılığı, farklı bakış açıları devamlı mevcut, başka türlü zaten gelişme olmaz. Bu bağlamda ekibimizdeki Ar-Ge mühendisi Sayın Hakan Dedeoğlu’nun konuya ilişkin yorumu ise şöyledir:

“Tasarımın ucu daha açık olduğu için bence tasarım projelerinde; danışmanlık dâhil, ambalaj, printer baskısı vb kapsam daha geniştir. Örneğin otomotiv sektöründeki bir yan sanayi firması, ana sanayinin teknik dokümantasyonuna göre prototip yapar ve bu Ar-Ge ye girmez. Numune, ön seri gibi, seri imalat onayı öncesi birçok aşama vardır ve kalıptan tutunda ölçü cihazına kadar birçok gereklilikler şartnamelerde belirtilmektedir. Bunların tamamı tasarım faaliyetine girer. Hatta seri imalat kalıpları da amortismana gireceğinden kısmi olsa da tasarım harcamasıdır. Örneğin otomotiv sektöründe tampon sac veya plastik malzemeden yapılırken şimdi köpükten yapılması bir Ar-Ge’dir. Fakat birçok otomotiv firmasının birçok modeline köpük malzemeden tampon geliştiren/uyarlayan firmanın her model için bağlantı yerleri, ağırlık merkezi, aracın hıza göre yere yaklaşmasını da dikkate alarak yapacağı her çalışma tasarımdır. Böyle düşünülürse tasarım merkezi otomotiv sektörü için Ar-Ge merkezine göre daha avantajlıdır. Hem sayısal 30/10 kişi hemde yapılan projelerin uygunluğu açısından, ayrıca yeniliği firma bünyesinde yapılan özgün faaliyetlerle elde edilme şartı varken, tasarımda sadece yenilik gerektiğinden danışmanlık alımında da daha geniştir. Ayrıca her yeni veya değişiklik içeren şipariş tasarıma girer. Model sayısı fazla ve adetler az olduğu için Ar-Ge projesi vermek verimli olmayan birçok proje için tasarım projesi vermek mantıklı olabilir “.

 

SONUÇ

Bize göre Ar-Ge merkezi TOS’un tüm faaliyetlerini kapsarken, tasarım merkezi TOS’un 5-6 dan sonraki kısmi faaliyetleri kapsamaktadır. Bu açıdan firma büyük ölçekli ya da orta ölçekli KOBİ olup, çok sayıda TÜBİTAK projesi de yapıyorsa yeterli mühendis ve teknisyenin bulunması halinde Ar-Ge merkezi kurmasının daha faydalı olacağı kanısındayız. Pazar odaklı küçük ölçekli KOBİ’ler için tasarım merkezi kurmanın daha uygun olacağı görüşündeyiz.