HATA YAPMAMAMIZ İÇİN BİR YANDAN BİLİM,SANAYİ VE TEKNOLOJİ BAKANLIĞI’NIN AR-GE VE TASARIM MERKEZLERİ ARASINDAKİ FARKLILIĞIN DİĞER YANDAN İKİ BAKANLIĞIN TASARIM MERKEZLERİ UYGULAMASI ARASINDAKİ AYRIMIN NET AÇIKLIĞA KAVUŞMASI GEREKİYOR

Prof. Dr. Atila BAĞRIAÇIK

Ar-Ge, Yenilik ve Tasarım Hibe Fonları,

Tasarım/Ar-Ge Merkezi Uygulayıcısı,

Öğretim Üyesi, Sorumlu Ortak Baş Denetçi, YMM

www.abdanmerymm.com

abdanmer@gmail.com

06.09.2016

 

MEVCUT PROBLEMATİK DURUM

10 Ağustos 2016 tarihinde Resmi Gazete’de yayınlanan güncellenmiş yeni Ar-Ge Yönetmeliği ile sanayi ve yazılım sektörü hayatına yeni giren Tasarım Merkezi’nin ayrıntıları ortaya konuldu. Yönetmelikteki tanımlara göre;

-“Tasarım merkezi: Tasarım projelerini veya sözleşme çerçevesinde siparişe dayalı olarak yürütülen tasarım faaliyetlerini gerçekleştirmek üzere kurulan ve dar mükellef kurumların Türkiye’deki iş yerleri dâhil, kanuni veya iş merkezi Türkiye’de bulunan sermaye şirketlerinin; organizasyon yapısı içinde ayrı bir birim şeklinde örgütlenmiş, münhasıran yurtiçinde tasarım faaliyetlerinde bulunan ve en az on tam zaman eşdeğer tasarım personeli istihdam eden, yeterli tasarım birikimi ve yeteneği olan birimleri,” ifade eder.

-“Tasarım projesi: Amacı, kapsamı, genel ve teknik tanımı, süresi, bütçesi, özel şartları, diğer kurum, kuruluş, gerçek ve tüzel kişilerce sağlanacak aynî veya nakdî destek tutarları, sonuçta doğacak fikri mülkiyet haklarının paylaşım esasları tespit edilmiş ve tasarım faaliyetlerinin her safhasını belirleyecek mahiyette ve bilimsel esaslar çerçevesinde tasarımcı tarafından yürütülen projeyi,”.

“Tasarım faaliyeti: Sanayi alanında ve Bakanlar Kurulunun uygun göreceği diğer alanlarda katma değer ve rekabet avantajı yaratma potansiyelini haiz, ürün veya ürünlerin işlevselliğini artırma, geliştirme, iyileştirme ve farklılaştırmaya yönelik yenilikçi faaliyetlerin tümünü,” ifade eder.

Yorum:

Burada tasarım faaliyeti olarak ürünün işlevselliğinin (ve bize göre Frascati ve Oslo Kılavuzlarına göre bu özelliğe kullanım kolaylığı kriterini de ekleyebiliriz) iyileştirilmesinden söz edilmektedir. Yoksa yenilik faaliyetlerine yönelik olmayan şekil, renk, dekorasyon ve benzeri estetik ve görsel değişiklikleri içeren biçimsel değişikliklerden söz edilmemektedir.

Yönetmelikte Ar-Ge Merkezi olarak;

-“Ar-Ge merkezi: Ar-Ge ve yenilik projelerini veya sözleşme çerçevesinde siparişe dayalı olarak yürütülen Ar-Ge ve yenilik faaliyetlerini gerçekleştirmek üzere kurulan ve dar mükellef kurumların Türkiye’deki işyerleri dâhil, kanunî veya iş merkezi Türkiye’de bulunan sermaye şirketlerinin; organizasyon yapısı içinde ayrı bir birim şeklinde örgütlenmiş, münhasıran yurt içinde araştırma ve geliştirme faaliyetlerinde bulunan ve en az 15(otomotiv ve savunma sanayi hariç) tam zaman eşdeğer Ar-Ge personeli istihdam eden, yeterli Ar-Ge birikimi ve yeteneği olan birimleri,”

-“Araştırma ve geliştirme faaliyeti (Ar-Ge): Araştırma ve geliştirme, kültür, insan ve toplumun bilgisinden oluşan bilgi dağarcığının artırılması ve bunun yeni süreç, sistem ve uygulamalar tasarlamak üzere kullanılması için sistematik bir temelde yürütülen yaratıcı çalışmaları, çevre uyumlu ürün tasarımı veya yazılım faaliyetleri ile alanında bilimsel ve teknolojik gelişme sağlayan, bilimsel ve teknolojik bir belirsizliğe odaklanan, çıktıları özgün, deneysel, bilimsel ve teknik içerik taşıyan faaliyetleri,”.

-“Ar-Ge projesi: Amacı, kapsamı, genel ve teknik tanımı, süresi, bütçesi, özel şartları, diğer kurum, kuruluş, gerçek ve tüzel kişilerce sağlanacak aynî ve/veya nakdî destek tutarları, sonuçta doğacak fikrî mülkiyet haklarının paylaşım esasları tespit edilmiş ve Ar-Ge faaliyetlerinin her safhasını belirleyecek mahiyette ve bilimsel esaslar çerçevesinde gerçekleştirilen ve araştırmacı tarafından yürütülen projeyi,” ifade eder.

Burada iki konuyu sorgulamamız gerekiyor: Birincisi, Ar-Ge faaliyetleri ile Tasarım Faaliyetleri ve buna bağlı olarak iki merkez arasındaki fark nedir? İkincisi, Ekonomi Bakanlığı’nın da Tasarım Merkezi destek programı var ve şu anda firmalar yararlanıyor, o halde iki Bakanlıkça uygulanan Tasarım Merkezleri arasındaki ayrım nedir?

 

BİLİM, SANAYİ VE TEKNOLOJİ BAKANLIĞINCA YÜRÜTÜLEN AR-GE VE TASARIM MERKEZLERİ ARASINDAKİ FARK NEDİR?

Bizce bunu tüm dünyada uygulanan ve temel ayraç olarak kabul edebileceğimiz Teknoloji Olgunluk Seviyeleri enstrümanı ile açıklığa kavuşturabiliriz.

TEKNOLOJİ OLGUNLUK SEVİYELERİ (TECHNOLOGY READİNESS LEVELS (TRL/TOS )

Yeni bir ürün yada sürecin fikir-düşünce aşamasından ürünün ya da sürecin görevini başarı ile yerine getirmesine kadarki tüm teknolojik çalışmalar, Teknoloji Olgunluğu kavramı ile ifade edilmekte olup aşağıdaki 9 seviye ile açıklanır:

TRL/TOS 1 -Temel prensiplerin gözlenmesi

TRL 2 -Teknoloji konseptinin formüle edilmesi

TRL 3 – Konseptin  deneysel kanıtlanması

TRL 4 – Laboratuar seviyesinde teknolojinin geçerliliğinin onaylanması

TRL 5 – Bütün ya da bileşenler itibariyle prototipin bilgisayar ortamında tasarımının onaylanması

TRL 6 – Prototipin çalışma ortamına benzetilmiş ortamda denenmesi,

TRL 7 – Prototipin  gerçek çalışma ortamında denenmesi,

TRL 8 – Prototipin test edilmesi,

TRL 9 – Prototipin gerçek imalat şartlarında geçerliliğinin kanıtlanması.

 

Araştırma faaliyetlerinin bu seviyelerin 1-4 arası olduğunu, yenilik faaliyetlerinin minimum 6’ıncı seviyeden başladığını, 1-4 arası seviyelerin alt kırılımında; TRL 1-literatür tarama, patent araştırması, TRL 2-4 uygulamalı araştırma, TRL 5-6 Tasarım ve Doğrulama. Yenilik TRL  6-9 arası, TRL  6 prototipin çalışma ortamına benzetilmiş ortamda denenmesi, TRL 7 prototipin gerçek çalışma ortamında denenmesi, TRL 8 gerçek ürünün testi, TRL 9 gerçek ürünün kullanım yerinde imalat koşullarında geçerliliğinin kanıtlanması. Bu işlemler tamamlandıktan sonra, seri üretim şartlarında ekonomik ölçekli üretime sıra geliyor.

 

Burada bizce Ar-Ge Merkezlerinin yürüttüğü ar-ge faaliyetleri ile projelerin yukarıda tanımlanan 9 seviyeyi de kapsadığını, yani araştırma, tasarım ve yenilik alt gruplarını içerdiğini, buna karşın Tasarım Merkezlerinin yürüttüğü tasarım faaliyetlerinin ise çok kısa araştırma çerçevesinin tanımlanmasından sonra tasarım ve yenilik faaliyetlerini kapsayabileceğini ileri sürüyoruz. Elbette bu varsayımın doğruluğu Bakanlığa yapılacak Tasarım Merkezi başvurularında ortaya çıkarak, hep beraber deneyim kazanacağız.

Ar-Ge merkezinde Pazar ihtiyaçlarını veya müşterinin taleplerini en az 6 ay ile 2 yıllık çalışmalarla karşılayabilirken, Tasarım Merkezi Pazar odaklı olup müşteri isteklerini en fazla 1- 6 ay sürede karşılanabilecek çalışmalara odaklanır. Bir anlamda Tasarım Merkezi, Ar-Ge Merkezinin light versiyonudur.

Farklara bazı örnekler:

– Örneğin firmamız kış aylarında kullanılmak üzere kaymayı azaltıcı bir lastik hamuru formülasyonu geliştirme Ar-Ge projesi sonucu bir ürün elde etmiş olabilir. Değişik müşterilere farklı lastik diş formu ile kamyon, otomobil veya motorsikletlerde kullanılabilecek ürün tasarlanması buna örnek olabilir.

– Örneğin dış cephe boya formülasyonunu Ar-Ge projesi ile geliştiren firmamız ihracat müşterisinin isteği üzerine bazı katkılar katarak kir tutmayan veya yağmurda suyu akıtan boyaları, kullanıcı isteklerine göre farklı ölçülerde tasarlayarak gönderebilirler.

– Örneğin otomotivde kış şartlarında sessiz ve titreşimi sönümleyen bir motor takozunu Ar-Ge projesi kapsamında geliştiren firmamız, farklı markalar için ölçülerde değişiklikler yaparak aynı formülasyon ile farklı markalara ürün tasarlayabilirler.

– Tekstil sektörü için örnek verecek olursak, Ar-Ge projesi ile kir tutmayan kumaş geliştiren firma, gömleklik veya dış giyim için farklı kalınlıklarda ürünleri müşterileri isteklerine göre tasarlayabilirler.

TASARIM MERKEZLERİ KONUSUNDA İKİ BAKANLIK UYGULAMASI ARASINDAKİ BİZCE FARKLILIKLAR

Ekonomi Bakanlığı’nın tasarım merkezinde bize göre Ar-Ge projesiyle gerçekleşen katma değeri yüksek  ürün yeniliği prototipinin  ihracat için seri üretimi ve ticarileşmesi, pazarlanması için yapılacak faaliyetler söz konusu olmaktadır. Başka bir deyişle OSLO Kılavuzuna göre mevcut ürünün fonksiyonel özelliklerinde ve kullanıcı kolaylıklarında yapılan iyileştirmeler ile gerçekleştirilen ürün yeniliğinin ihracat için pazarlama yeniliğinde bulunulması söz konusudur, yani Sanayi Bakanlığı’nın Tasarım Merkezi faaliyeti söz konusudur. OSLO Kılavuzunun 189.Paragrafında verilen örneğe göre; nefes alabilir, su sızdırmaz, vb. gibi yeni kumaşlar kullanılarak üretilen giysiler ürün yenilikleri olmakla birlikte, yeni bir müşteri grubuna yönelik olarak öngörülen giysiler için ya da ürüne daha yüksek derecede kişiye özellik kazandırarak daha yüksek kar marjı sağlamak amacıyla yeni bir şeklin ilk kez piyasaya sürülmesi, bir pazarlama yeniliğidir, yani Ekonomi Bakanlığı’nın Tasarım Merkezinin faaliyet konusudur. Pazarlama yeniliğinde(Paragraf 169),ürün tasarımı ve ambalajlaması (Product), ürün konumlandırılması (Place), ürün tanıtımı (Promotion) veya fiyatlandırmasında (Price) mevcut duruma göre önemli derecede değişiklikler söz konusudur(4 P’lerde önemli değişiklik). Burada kullanılan ürün tasarım değişiklikleri, ürünün fonksiyonel ve kullanıcı özelliklerini değiştirmeyip, ürün biçimindeki ve görünüşündeki, ambalajındaki değişiklikleri ifade etmektedir (Paragraf 172). Başka bir deyişle modelde ya da ürünün endüstriyel tasarımında önemli derecede bir değişikliğin gerçekleştirilmesi söz konusudur.

Ekonomi Bakanlığının Tasarım Tebliğindeki Tasarım ve Ürün Geliştirme Projeleri için yürütülecek Tasarım Merkezi ya da Departmanı için aşağıdaki personel istihdam edilecektir:

– Tasarımcı: Faaliyet alanına göre ilgili mesleki örgüte üye olan veya tasarım ya da tasarımla ilgili alanlarda yükseköğrenim görmüş Türk tasarımcıları,

– Modelist: Tasarımı ve çizimi belirlenmiş olan konfeksiyon ürünlerinin üretilebilmesi için şablon ve kalıpların hazırlanmasını, ürüne uygun malzeme yapısının tespit edilmesini ve numune dikiminin yapılmasını takip eden, ilgili alanlarda mesleki eğitim görmüş kişileri,

– İlgili alanına göre Mühendisler.

AVANTAJLAR

Tasarım merkezinde istihdam edilecek personel için Ar-Ge Merkezlerinde olduğu gibi SGK, Stopaj ve % 100 Ar-Ge indirimi desteği söz konusu olmayıp, tasarım ve ürün geliştirme projelerine ilişkin aşağıdaki maliyet kalemlerinde % 50 geri ödemesiz hibe desteği söz konusudur:

– İstihdam edilecek tasarımcı, modelist ve mühendislerin brüt maaşları toplam en fazla 1.000.000 ABD Doları (başka bir deyişle 2.000.000 ABD Dolarlık toplam brüt ücretin  % 50’si),

– Alet, teçhizat, malzeme ve yazılım giderleri toplam en fazla 250.000 ABD Doları,

– Seyahat ve web sitesi üyeliğine ilişkin giderleri toplam en fazla 150.000 ABD Doları,

olmak üzere proje bazında desteklenir.

SONUÇ

Sektörde faaliyet gösteren bizlerin hata yapmaması için bir yandan Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığının iki merkez arasındaki farklılığın belirginleşmesi yanında, iki Bakanlığın desteklediği Tasarım Merkezleri uygulaması arasındaki farklılıkların uygulamada bir an önce açıklığa kavuşması çok faydalıdır.