SERBEST BÖLGE VE TEKNOKENT FİRMALARININ REKABET EDEBİLMESİ VE SAĞLIKLI BÜYÜMELERİ İÇİN BİZE GÖRE BAŞARILI FORMÜL

Prof. Dr. Atila BAĞRIAÇIK

Ulusal ve Uluslar arası Ar-Ge ve Yenilik Hibe Fonları Uygulayıcısı,

YMM, Sorumlu Ortak Baş Denetçi

www.abdanmerymm.com

abdanmer@gmail.com

 

GİRİŞ

Son günlerde Serbest bölgedeki firmalara olan ziyaretlerimizi arttırdık. Bunun sebebi, Serbest Bölgelerin ülke ekonomimize, ihracatımıza, istihdama, teknoloji birikimine ve doğrudan yabancı sermaye girişlerine katkısına inanmış olmamdandır. Ziyaretlerimizde bölgedeki firmaların genellikle ürün ve süreç yeniliği ihtiyaçları olduklarını, büyümek istediklerini ve bu konuda bizden önerilerde bulunmamızı istiyorlar. Bizler de serbest bölge ve Ar-Ge mevzuatı bilgilerimizi sentezleyerek aşağıdaki yol haritasını öneriyoruz. Bize göre bu yol haritası benzer yapısal unsurlara sahip teknokent firmaları için de geçerli olabilir.

BÜYÜMEK VE REKABET ETMEK İÇİN YOL HARİTASI

Serbest bölgelerdeki Ar-Ge çalışmalarımdan elde ettiğim deneyimlerime göre, başarı sağlayacağına inandığım modelime TÜBİTAK-TEYDEB Ar-Ge projeleri ile başlıyorum ve kendime şu soruyu soruyorum:  Ar-Ge projesi  çıktısının maliyeti nedir?  Proje çıktısının maliyet değeri düşük ya da yüksek olmasına göre  2 farklı yöntem öneriyorum:

– PROJE ÇIKTISI  İNOVATİF ÜRÜNÜN MALİYETİ 100.000 TL’NİN ÜZERİNDE İSE

Bu koşulda firma, ihtiyacı varsa program ve bilgisayar talebi ile birlikte ürün yeniliği içeren örneğin bir makinenin tasarımı, prototip imalatı ve testi için Ar-Ge projesini  1507 destek programına KOBİ ise 500.000 TL’ye kadar üst limitli 3  tekli proje(ya da ortaklı projelerde 2 ortaklı,3 tekli olmak üzere 5 proje)hakkını TÜBİTAK-TEYDEB’e vererek proje maliyetinin % 75’ine kadar hibe alabilmekte, ayrıca proje onayından sonraki dönemde projede görev alan personeller için projedeki süresine yani adam /ay oranına göre %80 stopaj desteği, SGK işveren payının yarısının istisna edilmesi ile kurum vergi matrahından indirilmek üzere % 100 Ar-Ge indirimi sağlamaktadır. KOBİ değilse 1501 sanayi Ar-Ge projesi ile onaylanan proje bütçesinin en fazla %60’ına kadar hibe alabilmektedir.

 – PROJE ÇIKTISININ MALİYETİ DÜŞÜK İSE

Ürün yeniliği  örneğin pvc kapı sisteminde bir parça, vida, otomotivde bir aparat, mobilyada bir yay gibi fiyatı sözgelimi 2-3 bin TL’nin altında bir çıktı ise, bu durumda ürün yeniliği bütçesi çok düşük kalmakta olup, ürün yeniliği için proseste özel bir makine, otomasyon, ekipmana ihtiyacı olup, bu makinenin tasarımını yapacak mühendis kadrosu ve çekirdek teknolojik yeteneği mevcut ise, firma süreç yeniliği maliyetini projeye dahil edebilir. Bu durumda verilecek proje ürün+süreç yeniliği projesi olur. Firma mevcut mühendis kadrosu ve teknolojik alt yapısı ile özel makinenin tasarımını ve prototip imalatını kendi firma bünyesinde yapabileceği gibi alternatif bir seçenek olarak makinenin  araştırmasını ve tasarımını bizzat içselleştirerek kendisi yaparak, imalat çizimine göre parça imalatlarını hizmet alarak  firma dışındaki yerli firma/firmalara yaptırabilir. Ya da ürün yeniliği yapan firmanın makine yapma tecrübesi ve alt yapısı yoksa, bu durumda ortak projeler verilebilir.

 ORTAK PROJE VERMENİN AVANTAJLARI

– TÜBİTAK-TEYDEB 1507 KOBİ Başlangıç Ar-Ge proje destek programında % 75 hibe destek oranı bireysel projelerde 3 projeye uygulanırken, 3 bireysel + 2 ortak proje olmak üzere 5 projeye uygulanabilecektir.

– 1501 Sanayi Ar-Ge proje destek programlarında hibe destek oranının alt limiti bireysel projelerde %40 iken, ortak projelerde bu orana %10 ilave edilmektedir.

– 1501 TEYDEB Uygulama Esaslarının   15/7)  maddesinde  “…şirketlerinin, programa başvurabileceği veya destek alabileceği proje sayısında  sınırlama yoktur. Ancak, TÜBİTAK Başkanlığının belirleyeceği bir sayının üzerinde bu destek programı kapsamında projesi desteklenmiş olan kuruluşların, yeni bir proje önerisinin bu program kapsamında desteklenmesi için uluslararası destekli en az bir Ar-Ge projesi yürütmüş olmak veya bu destek programı kapsamında ortaklı en az bir TÜBİTAK projesi yürütmüş olmak şartını sağlaması istenebilir.” – Demek ki yurt içinde ortak proje vermeden ve AB projelerine katılmadan daha ilerisi için Ar-Ge’ projelerinden hibe almanın çok zor olacağının farkında olmak gerekiyor.

2.TASARIM MERKEZİ KURMAK

Serbest bölgedeki firmalar ile sürekli Ar-Ge yapan teknokent firmaları, elde edecekleri karlar üzerinden gelir ve kurumlar vergisi muafiyeti ile çalışanlar üzerinden ödenen stopaj istisnasına (serbest bölgelerde Türkiye hariç ihracat satışları toplam satışların % 85’in altına inmemek koşuluyla) sahiptirler. Bu bakımdan vergisel avantajların söz konusu olduğu Ar-Ge merkezini kurmanın bir avantajı yoktur (SGK işveren payının yarısının ödenmemesine ilişkin desteği de TÜBİTAK-TEYDEB projeleri ile sağlayabilirler). Bizim bu durumda önerimiz aşağıda açıklanan TASARIM MERKEZLERİNİN kurulması yönündedir.

Bu Merkezde bize göre Ar-Ge projesiyle gerçekleşen katma değeri yüksek  ürün yeniliği prototipinin  ihracat için seri üretimi ve ticarileşmesi, pazarlanması için yapılacak faaliyetler söz konusu olmaktadır. Başka bir deyişle OSLO Kılavuzuna göre mevcut ürünün fonksiyonel özelliklerinde ve kullanıcı kolaylıklarında yapılan iyileştirmeler ile gerçekleştirilen ürün yeniliğinin ihracat için pazarlama yeniliğinde bulunulması söz konusudur. OSLO Kılavuzunun 189.Paragrafında verilen örneğe göre ; nefes alabilir,su sızdırmaz, vb. gibi yeni kumaşlar kullanılarak üretilen giysiler ürün yenilikleri olmakla birlikte, yeni bir müşteri grubuna yönelik olarak öngörülen giysiler için ya da ürüne daha yüksek derecede kişiye özellik kazandırarak daha yüksek kar marjı sağlamak amacıyla yeni bir şeklin ilk kez piyasaya sürülmesi, bir pazarlama yeniliğidir.Pazarlama yeniliğinde(Paragraf 169),ürün tasarımı ve ambalajlaması (Product), ürün konumlandırılması (Place), ürün tanıtımı (Promotion) veya fiyatlandırmasında (Price) mevcut duruma göre önemli derecede değişiklikler söz konusudur(4 P’lerde önemli değişiklik).Burada kullanılan ürün tasarım değişiklikleri , ürünün fonksiyonel ve kullanıcı özelliklerini değiştirmeyip, ürün biçimindeki ve görünüşündeki ,ambalajındaki değişiklikleri ifade etmektedir (Paragraf 172).Başka bir deyişle modelde ya da ürünün endüstriyel tasarımında önemli derecede bir değişikliğin gerçekleştirilmesi söz konusudur.

Ekonomi Bakanlığının Tasarım Tebliğindeki Tasarım ve Ürün Geliştirme Projeleri için yürütülecek Tasarım Merkezi ya da Departmanı için aşağıdaki personel istihdam edilecektir:

– Tasarımcı: Faaliyet alanına göre ilgili mesleki örgüte üye olan veya tasarım ya da tasarımla ilgili alanlarda yükseköğrenim görmüş Türk tasarımcıları,

– Modelist: Tasarımı ve çizimi belirlenmiş olan konfeksiyon ürünlerinin üretilebilmesi için şablon ve kalıpların hazırlanmasını, ürüne uygun malzeme yapısının tespit edilmesini ve numune dikiminin yapılmasını takip eden, ilgili alanlarda mesleki eğitim görmüş kişileri,

– İlgili alanına göre Mühendisler.

AVANTAJLAR

Tasarım merkezinde istihdam edilecek personel için Ar-Ge Merkezlerinde olduğu gibi SGK, Stopaj ve % 100 Ar-Ge indirimi desteği söz konusu olmayıp, tasarım ve ürün geliştirme projelerine ilişkin aşağıdaki maliyet kalemlerinde % 50 geri ödemesiz hibe desteği söz konusudur:

– İstihdam edilecek tasarımcı, modelist ve mühendislerin brüt maaşları toplam en fazla 1.000.000 ABD Doları (başka bir deyişle 2.000.000 ABD Dolarlık toplam brüt ücretin  % 50’si),

– Alet, teçhizat, malzeme ve yazılım giderleri toplam en fazla 250.000 ABD Doları,

– Seyahat ve web sitesi üyeliğine ilişkin giderleri toplam en fazla 150.000 ABD Doları,

olmak üzere proje bazında desteklenir.

3.PİLOT TESİS AR-GE ÇALIŞMASI YAPMAK

Bölgedeki ve Teknokentteki firmalar arasında büyük işletmelerin de olduğunu gözlemledik. Bu firmalar normal üretim sürecini aksatmadan sürekli yeni ürün denemek için mikro çapta pilot tesislere ihtiyaçları var.Bu bakımdan aşağıdaki özelliklerde TÜBİTAK’a pilot tesis Ar-Ge projeleri vermelerini öneririz.

FRASCATİ Kılavuzu Pilot Tesis Ar-Ge’sinin tanımını ve işlevlerini aşağıdaki şekilde tanımlamaktadır:

“Bir pilot tesisin oluşturulması ve işletilmesi, temel amacı deneyim kazanmak ve aşağıdakilerde kullanılmak üzere mühendislik verilerinin ve diğer verilerin toplanması olduğu sürece Ar-Ge’nin bir parçası olarak kabul edilir:

– Hipotezlerin değerlendirilmesi

– Yeni ürün formüllerinin oluşturulması

– Yeni bitmiş ürün özelliklerinin oluşturulması

– Yeni bir süreç için gerekli özel ekipman ve yapıların tasarlanması

– Süreçle ilgili olarak işletim talimat veya kılavuzlarının hazırlanması

Deneysel aşama biter bitmez bir pilot tesis normal bir ticari birim olarak faaliyete başlarsa, pilot tesis olarak tanımlanmaya devam etse bile, faaliyet bir Ar-Ge faaliyeti olarak ele alınamaz.”

PİLOT TESİSİN AR-GE PROJESİNİ  VERİRKEN DİKKAT EDİLECEK HUSUSLAR

TÜBİTAK kurumuna verilen projelerde, verilen projenin çıktısı önem taşımaktadır. Dolaysıyla proje çıktısını gerçekleştirmek için gereken alet-teçhizat ve makinelerin tedariki proje önerisi hazırlanırken talep edilebilir.

Bunun için aşağıdaki kriterleri sağlaması gerekmektedir.

1)Proje çıktısı öncelikle yıkıcı bir yeniliğe ve/veya farklı bir yöntem ile gerçekleşmesi gerekmektedir. Yani mevcut uygulanan yöntemlerin dışına çıkıp, farklı bir bakış açısı ile proje çıktısının gerçekleştirilmesi gerekmektedir.

2)Proje çıktısını gerçekleştirmek için talep edilen makine, alet teçhizatların,  dışarıdan fason işçilik ile alınmayacak nitelikte olması gerekmektedir. Şöyle ki, 0,01 hassasiyetinde bir parça işlemesi için proje önerisinde CNC talep edilemez. Zira, bu hizmet dışarıdan tedarik edilebilir. Fakat, proje çıktısının 0,00001 hassasiyetinde işlenmesi için bir CNC tezgaha ihtiyacı var ise ki (bu durum hakemler tarafından mutlaka kontrol edilir) bu durumda, TÜBİTAK kurumu tarafından eğer tasarımı bizden olursa, şüphesiz ki, daha büyük avantajla karşılanabilir.

3)Talep edilen alet-teçhizat mutlaka pilot ölçekte üretim gerçekleştirmek için  olmalıdır. Örneğin kimyasal bir formulasyon çalışması için, ihtiyaç olunan mikser kapasite 10 lt geçmez. Proje önerisi için 1.000 lt’lik bir mikser talebi olursa, bu durumda ilgili talep kapsam dışına alınır.

4)Pilot Tesis proje önerileri, mutlaka ölçeklenebilir olmalıdır. Yani, proje önerisinin gerçekleşmesi için 1 birim üzerinden hazırlanarak gerçekleştirilirken hazırlanması ve ancak başarılı olması durumunda, endüstriyel boyutta (10,20,100 birim) gerçekleştirileceği özellikle belirtilmelidir.

4.TEKNOYATIRIM PROGRAMI

Bölgedeki ve teknoparktaki firmalar arasında büyük oranda olgun KOBİLER var,onlar için de önerimiz şöyle:

TÜBİTAK Ar-Ge projesi ile ortaya çıkan ürün yeniliği prototipinin pazarlanması , ihracatı için gereken seri üretim için ek yatırım ihtiyacı varsa,firma büyüklüğü de dikkate alınarak elimizde 3 adet destek programı mevcuttur: Bilim,Sanayi ve Teknoloji Bakanlığının “Teknoyatırım” destek programı,KOSGEB Endüstriyel Uygulama destek programı ve Ekonomi Bakanlığının 5.Bölge Yatırım Teşvik Belgesi enstrümanı.

Bilim,Sanayi ve Teknoloji Bakanlığının yılda 2-3 kez çağrısını açtığı Teknolojik Ürün Yatırım Destek Programı için ön şart olan Teknoloji alanlar listesinde olup olmadığını araştırıyoruz .  https://teknoyatirim.sanayi.gov.tr/Uploads/Documents/Templates/Oncelikli_Teknoloji.pdf   .  Eğer bu listede yer alırsa şu destekler söz konusu: 29 Nisan 2014 tarihinde ilgili Bakanlığın yayınlanan yönetmeliğinde, TÜBİTAK yada KOSGEB’e Ar-Ge ve Yenilik projeleri verilip onaylanarak tamamlanır ve 5 yıl içinde başvurulur ise, prototipi yapılan ürün yada yazılımın seri üretimine geçilerek ticarileşmesinde  aşağıdaki desteklerden yararlanılmaktadır.

A) Makine, Teçhizat desteği

Yatırım proje tutarının 10.000.000 TL’ye kadar olan kısmı, yatırım harcamaları olarak desteklenir. Yatırım harcamaları üzerinden işletmelere en fazla aşağıdaki oranlar kadar geri ödemesiz destek sağlanır:

İthal alımlarda;

Büyük işletmelere % 10 Orta büyüklükteki işletmelere % 30 Küçük işletmelere % 4

 Yerli alımlarda Büyük işletmelere % 20 Orta büyüklükteki işletmelere % 40 Küçük işletmelere % 50

Yerli makine ve teçhizat alımlarında, belirtilen destek oranlarının uygulanabilmesi için yatırımcının gerekli makine ve teçhizatı, “Yerli Malı Belgesi”ne sahip Türkiye’deki makine ve teçhizat üreticilerinden veya tedarikçilerinden satın alması gerekir.( TEKNOLOJİK ÜRÜN YATIRIM DESTEK PROGRAMI UYGULAMA USUL VE ESASLARI,madde 15).

B) Kredi faiz desteği

– Küçük ve Orta Ölçekli KOBİ’ler için 10 milyon TL.’ye kadar faizsiz yatırım kredisi imkanı, 10 milyon TL.’den sonrası için %50 indirimli kredi faiz desteği sağlanır.

-Makine ve teçhizat desteği ile kredi faiz destek unsurlarının her ikisinden de yararlanmak isteyen işletmenin, öncelikle makine ve teçhizat destek unsurundan yararlanmış ve tamamlama belgesini almış olması şarttır(Uygulama usul ve esasları madde 16/8).

-Sözleşmenin yapıldığı tarihten itibaren yatırımını tamamlayıncaya kadar geçen süre, destekleme süresi olan 36 aydan düşülür ve geriye kalan süre kadar kredi faiz desteğinden yararlandırılır (16/10).

C) İşletme gideri desteği

– Yalnızca küçük KOBİ’lerin yararlandığı işletme gideri desteği için Yatırım tamamlandıktan sonra alınan Tamamlama Belgesinin verildiği tarihten itibaren 1 yıl içinde başvuru yapılarak, 1 yıl süresince  gerekli olan enerji, personel ve kira giderinin %75’i hibe olarak ödeniyor.

Hibeli ve kredili desteklerin toplamı 10 milyon TL’yi geçemez.

5.Ar-Ge projesi ile prototipi yapılan ürünün yurt içi ve dışı tanıtımında BİLİM, SANAYİ VE TEKNOLOJİ BAKANLIĞININ Tekno Tanıtım ve Pazarlama destek programını öneriyoruz.

TÜBİTAK ya da KOSGEB’den Ar-Ge ve yenilik projesi tamamlanarak prototipi oluşan yeni ürünün yurt içi tanıtımı ve pazarlama faaliyetinin 25.000 TL’ye kadar, yurt dışı tanıtımı ve pazarlama faaliyeti için 50.000 TL.’ye kadar faaliyet sayısına bakılmaksızın bir yıllık süre içinde fuara katılım, seyahat, reklam, ürün kataloğu vb. giderler için  Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı hibe destekleri vermektedir (20.06.2013 R.G). Prototip ürün projesinin tamamlandığı tarihten itibaren 5 yıl içinde Bakanlığa her zaman için başvuruda bulunabiliniyor. Bu konudaki detaylı bilgileri şu linkten elde edebilirsiniz: “http://sagm.sanayi.gov.tr/DocumentList.aspx?catID=4352&lng=tr”.

Ayrıca aynı Bakanlığın Teknolojik Ürün Deneyim belgesi alarak kamu ihalelerinde avantaj elde edebileceğini anlatıyoruz: TUBİTAK, KOSGEB Ar-Ge ve Yenilik projeleri ile prototipi tamamlanıp seri üretime geçen ürünlerin Sanayi Bakanlığı’nın her yıl Ocak ayında yayınlayacağı listede yer alıp bu ürünler için “Teknolojik Ürün Deneyim Belgesi” alınması halinde Kamu İhale alımlarında teklif %15 pahalı olsa bile tercih edilme zorunluluğu getirilmiştir. Mal Alımı İhaleleri Uygulama Yönetmeliği’nin  16.08.2014 tarihinde yürürlüğe giren değişiklikle Ar-Ge ve Yenilik Projeleri yapan firmalar teşvik edilmektedir.

SONUÇ

Yukarıdaki analizler ışığında Serbest bölge firmaları ile Teknokent firmalarının TÜBİTAK’a önce mevcut ürün ve süreçlerini iyileştirmek için prototip Ar-Ge projelerini sürekli vermelerini, daha sonra yeni ürün ve süreç tasarımları için pilot tesis Ar-Ge projeleri vermelerini ve bu projelerin devamında da tasarım merkezi ile teknoyatırım programlarına başvurmalarını öneririz.